Sự hiện diện ấy không chỉ tạo nên một nét chấm phá khác biệt giữa dòng chảy thời trang đương đại, mà còn mở ra câu chuyện về cách một di sản truyền thống đang tìm chỗ đứng trong đời sống hiện đại mà không đánh mất bản sắc của mình.
Giữa phố hàng hiệu, hiện diện một không gian di sản
Những cửa hàng của các thương hiệu quốc tế nối tiếp nhau trên phố Lý Thái Tổ từ lâu đã trở thành hình ảnh quen thuộc với người dân Thủ đô và du khách. Giữa nhịp sống sôi động của khu vực trung tâm, nơi những ô cửa kính luôn rực sáng và dòng người không ngừng qua lại, ít ai nghĩ rằng chỉ sau cánh cửa gỗ tại số 61 Lý Thái Tổ lại hiện diện một không gian mang đậm hơi thở của làng quê Bắc Bộ - nơi những bản khắc gỗ, những tờ giấy điệp và tranh dân gian Đông Hồ đang kể tiếp câu chuyện của một di sản đã tồn tại hàng trăm năm.
Bước qua cánh cửa, một không gian hoàn toàn khác mở ra. Tiếng ồn phố xá lắng lại, nhường chỗ cho sự tĩnh tại của những bản khắc gỗ, giấy điệp và gam màu mộc mạc. Nổi bật trên nền tường trắng là những bức tranh Đông Hồ, sống động và đầy cảm xúc: từ những tác phẩm quen thuộc như "Đám cưới chuột", "Lợn đàn", "Gà đàn" đến những phiên bản ít phổ biến hơn. Ở khu vực trung tâm, những bản khắc gỗ sẫm màu theo năm tháng được đặt cạnh giấy điệp, bên các chén màu từ nguyên liệu thiên nhiên cùng những dụng cụ in tranh. Không gian không quá rộng, nhưng cách bài trí đủ tinh tế để mỗi hiện vật có không gian riêng để "lên tiếng", kể câu chuyện về một làng nghề đã đồng hành cùng lịch sử văn hóa Việt suốt nhiều thế kỷ.
Sức hút của không gian này đến từ chính sự đối thoại thú vị giữa hai thế giới. Bên ngoài là nhịp sống thời thượng của một con phố hàng hiệu; bên trong là chiều sâu của một di sản được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đây không phải sự đối lập giữa cũ và mới, mà là một cuộc gặp gỡ tự nhiên. Di sản không còn đứng bên lề, mà chủ động bước vào lòng đô thị để tìm những người bạn đồng hành mới.
Ít ai biết rằng, không gian trưng bày tại 61 Lý Thái Tổ chỉ mới hiện diện ở đây khoảng hai năm. Trước đó, gia đình Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế đã xây dựng và giới thiệu tranh Đông Hồ tại số nhà 16 phố Chân Cầm. Việc chuyển địa điểm không đơn thuần là thay đổi một nơi trưng bày, mà còn mở ra một hành trình mới cho dòng tranh dân gian trong bối cảnh đời sống văn hóa ngày càng đổi thay. Khi được hỏi về quyết định ấy, ông Nguyễn Đăng Dũng - con trai Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế - chỉ mỉm cười và gói gọn bằng một câu nói: "Đó là một cái duyên". Với ông, sự thay đổi này không chỉ xuất phát từ yếu tố thuận lợi về địa điểm, mà còn là cơ hội để dòng tranh dân gian hiện diện ở một không gian mở, nơi mỗi ngày đón hàng nghìn lượt người qua lại, trong đó có đông đảo khách quốc tế.
“Chúng tôi mong muốn tranh Đông Hồ được biết đến rộng rãi hơn, không chỉ với người Việt mà cả bạn bè quốc tế. Để khi đến đây, người ta không chỉ xem tranh, mà còn cảm nhận được vì sao dòng tranh này vẫn bền bỉ tồn tại đến hôm nay". Ước mong ấy không phải là lời nói suông, mà hiện hữu ngay trong cách không gian này được vận hành. Thay vì chỉ trưng bày các tác phẩm sau lớp kính, nơi đây dành một khu vực trang trọng để giới thiệu bản khắc, nguyên liệu và quy trình làm tranh. Mỗi vị khách đều có thể trực tiếp quan sát, lắng nghe câu chuyện từ người nghệ nhân, thậm chí tự tay in một bức tranh theo phương pháp truyền thống" - ông Dũng chia sẻ.
Có lẽ, chính điều đó đã chắt lọc thành nét riêng của không gian tại 61 Lý Thái Tổ. Đây không chỉ là nơi lưu giữ những bức tranh, mà là một điểm hẹn giữa quá khứ và hiện tại. Nơi ký ức của một làng nghề bên bờ sông Đuống gặp gỡ nhịp sống sôi động của Hà Nội hôm nay, nơi gìn giữ và phát huy văn hóa dân tộc. Hành trình của tranh Đông Hồ, vì thế, không chỉ là bảo tồn ký ức, mà là viết tiếp câu chuyện của mình bằng những cách tiếp cận mới, để di sản không chỉ được nhớ đến, mà còn thực sự được sống.
Nơi di sản được đánh thức mỗi ngày
Không gian tại 61 Lý Thái Tổ mời gọi một sự trải nghiệm chậm rãi, bởi càng đi chậm, người ta càng nhìn thấy nhiều hơn. Những bức tranh trên tường không chỉ là hình ảnh, những bản khắc gỗ trên kệ không đơn thuần là vật thể. Mỗi hiện vật đều kể một câu chuyện, tất cả cùng nhau kể lại hành trình hàng trăm năm của một dòng tranh dân gian đã từng là một phần không thể thiếu trong mỗi nếp nhà Việt mỗi dịp Tết đến, xuân về.
Hơn 600 bản khắc cổ là gia tài mà gia đình nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế đang gìn giữ qua nhiều thế hệ. Trong đó, bản cổ nhất đã hơn hai thế kỷ, bề mặt gỗ đã lên nước bóng bởi thời gian và vô số lần ép mình trên giấy điệp. Những nét khắc tưởng chừng đơn giản lại ẩn chứa một sự chính xác đáng kinh ngạc. Lệch một nét, sai một đường, hay chỉ cần mạnh tay hơn một chút, là linh hồn của cả bức tranh sẽ đổi khác. Vì thế, mỗi bản khắc không chỉ là công cụ mà còn là một di sản sống, nơi kỹ thuật, kinh nghiệm và cảm quan thẩm mỹ của nhiều đời nghệ nhân còn hằn sâu.
Điều đặc biệt là nhiều bản khắc ấy vẫn đang tiếp tục được sử dụng. Sau hàng trăm năm, chúng không nằm yên trong tủ kính như những cổ vật, mà vẫn đều đặn tạo nên những bức tranh mới. Mỗi lần tờ giấy điệp được đặt lên mặt ván, mỗi lần người nghệ nhân dùng xơ mướp xoa đều để màu in thấm vào từng thớ giấy, lịch sử dường như lại được tiếp nối thêm một lần nữa.
Trong từng thớ gỗ của bản khắc là câu chuyện của một nghề đã bền bỉ chảy qua hơn bốn thế kỷ. Nghệ nhân Nguyễn Đăng Dũng thuộc dòng họ Nguyễn Đăng, một trong hai dòng họ của làng Đông Hồ đến nay còn giữ “lửa nghề”, bên cạnh dòng họ Nguyễn Hữu. Và ông, là thế hệ thứ 22 tiếp tục nối nghiệp cha ông.
Đã có một thời, cả làng Đông Hồ cùng chung một nhịp thở với nghề làm tranh. Khi Tết đến, tiếng đục khắc, tiếng phết điệp, tiếng in tranh rộn rã khắp các nếp nhà ven sông Đuống. Tranh theo những chuyến chợ xuân đi khắp miền Bắc, trở thành một phần hồn Tết trong mỗi gia đình. Nhưng rồi nhịp sống hiện đại ập đến, nghề làm tranh cứ thế thu hẹp dần. Những gia đình từng gắn bó với nghề lần lượt chuyển sang công việc khác, nhiều bản khắc bị xếp lại, nhiều kỹ thuật đứng trước nguy cơ thất truyền. Đến nay, cả làng chỉ còn hai dòng họ vẫn kiên trì giữ lấy nghề tổ.
Có lẽ vì thế, giá trị của tranh Đông Hồ không nằm ở tuổi đời của bản khắc, mà ở chỗ cả một hệ thống tri thức dân gian vẫn còn được gìn giữ gần như nguyên vẹn. Giấy điệp óng ánh từ bột vỏ sò. Màu đỏ từ sỏi son, màu vàng từ hoa hòe, màu đen từ than lá tre, màu xanh từ lá chàm. Tất cả đều chắt ra từ tự nhiên, bằng kinh nghiệm của bao thế hệ. Mỗi công đoạn đều cần sự tỉ mỉ, bởi chỉ một chút vội vàng, bức tranh sẽ mất đi cái hồn mộc mạc vốn có.
Đó cũng là lý do vì sao giữa muôn vàn loại hình mỹ thuật truyền thống, tranh Đông Hồ vẫn có một sức sống riêng. Sức sống ấy không chỉ đến từ màu sắc hay hình ảnh. Nó đến từ dấu ấn của thời gian, của một làng nghề, của những đời nghệ nhân đã dành cả cuộc đời cho từng tấm ván khắc, từng thỏi màu, từng tờ giấy điệp.
Không gian này không phải là nơi sản xuất tranh. Quê hương của tranh vẫn là làng Đông Hồ bên bờ sông Đuống. Nhưng chính không gian khiêm nhường mà lộng lẫy riêng có giữa lòng Hà Nội này lại giúp hành trình của di sản được nối dài. Thay vì đợi người ta tìm đến, tranh Đông Hồ đã chủ động bước vào phố, để kể câu chuyện của mình với những ai còn đủ kiên nhẫn dừng lại và lắng nghe.
Chạm vào một phần hồn Việt
Nhưng có lẽ, những chiếc bàn đặt giữa không gian mới là nơi kể chuyện hay nhất. Chúng không chỉ bày tranh mà mời gọi người ta đến gần hơn với Đông Hồ bằng một cách gần gũi nhất: tự tay làm nên một bức tranh của riêng mình. Không gian 61 Lý Thái Tổ giờ đã là điểm hẹn quen thuộc của những đoàn học sinh, sinh viên, những gia đình yêu văn hóa dân gian, những du khách trong nước và quốc tế muốn thực sự chạm vào một phần hồn cốt của văn hóa Việt.
Những gì diễn ra ở đây chỉ là lát cắt cuối cùng của một quy trình kỳ công. Để một bức tranh hoàn chỉnh, người nghệ nhân phải in từng lớp màu, mỗi lớp lại cần một lần phơi khô, có khi kéo dài nhiều ngày. Đó là công việc của làng nghề, một quy trình mà không gian phố thị không thể tái hiện trọn vẹn. Vì vậy, các nghệ nhân đã chọn một cách tiếp cận tinh tế: chuẩn bị sẵn phần nét đen, xương sống của bức tranh, người tham gia sẽ hoàn thiện phần hồn của tác phẩm.
Cách làm này không phải để "đi tắt", mà là để người tham gia thực sự cảm nhận được cái hồn của nghề. Chỉ khi tự tay cầm chiếc ván in, tự mình phết màu và kiên nhẫn đợi từng lớp khô đi, người ta mới thấm thía rằng, phía sau vẻ mộc mạc ấy là biết bao công sức, là sự tỉ mỉ được chắt lọc qua nhiều thế hệ.
Niềm vui lớn nhất của người nghệ nhân, có lẽ không phải là bán được bao nhiêu bức tranh. Niềm vui đến từ ánh mắt của những đứa trẻ khi chúng rời đi, miệng vẫn còn hỏi về làng Đông Hồ và hẹn một ngày được về tận nơi. Nó đến từ sự kiên nhẫn của những vị khách nước ngoài, khi họ nán lại thật lâu chỉ để hỏi cho cặn kẽ ý nghĩa của bức "Đám cưới chuột". Đó là lúc di sản không còn là vật trưng bày, mà đã thực sự gieo một hạt mầm văn hóa vào lòng người.
Theo quan sát của gia đình nghệ nhân, khách Việt Nam thường quan tâm nhiều đến ý nghĩa văn hóa của từng tác phẩm. Những bức tranh mang thông điệp chúc tụng như "Vinh hoa", "Phú quý", "Lợn đàn" hay "Gà đàn" vẫn được nhiều người lựa chọn để làm quà tặng hoặc trang trí trong nhà. Trong khi đó, du khách nước ngoài lại bị cuốn hút bởi chính quy trình làm tranh thủ công. Với họ, điều đáng nhớ không chỉ là một bức tranh mang về sau chuyến đi, mà còn là cơ hội được hiểu thêm về bản sắc văn hóa Việt Nam thông qua một nghề truyền thống vẫn đang được gìn giữ.
Giữa nhịp sống hối hả của phố thị, những buổi trải nghiệm ấy diễn ra lặng lẽ nhưng đều đặn. Không ồn ào như một điểm check-in, cũng không cầu kỳ như một lớp học mỹ thuật, đó đơn giản là nơi mỗi người dành vài giờ để ngồi xuống, lắng nghe một câu chuyện và tự tay hoàn thiện một phần rất nhỏ của bức tranh Đông Hồ. Có lẽ, cũng từ những trải nghiệm bình dị ấy, khoảng cách giữa di sản và công chúng được rút ngắn hơn bao giờ hết.
Giữ nghề xưa giữa nhịp sống hôm nay
Càng hiểu về dòng tranh này, người ta càng nhận ra giá trị của nó không thể đo bằng giá bán. Một tấm bưu thiếp chỉ vài chục nghìn đồng. Những bức tranh khổ lớn cũng chỉ có giá từ vài trăm nghìn đến hơn một triệu đồng. So với nhiều dòng tranh nghệ thuật trên thị trường, đó là một con số rất khiêm tốn. Nhưng để tạo nên những tác phẩm ấy là hàng trăm năm tích lũy nghề, là kỹ thuật in thủ công được truyền qua hàng chục thế hệ và là công sức của những con người vẫn ngày ngày gìn giữ từng bản khắc gỗ.
Trong cuộc trò chuyện với chúng tôi, bà Mai Thị Thanh Huyền, người con dâu của dòng họ Nguyễn Đăng, nhẹ nhàng nói: "Giá trị văn hóa của tranh Đông Hồ thì rất lớn, nhưng giá trị vật chất lại không cao”. Một câu nói ngắn gọn, nhưng đủ để khái quát bài toán mà gia đình đang đối diện.
Để một không gian như thế này tồn tại giữa lòng Hà Nội là một nỗ lực phi thường. Nó đòi hỏi một điều còn hơn cả kinh doanh. Nó được củng cố bằng cả một ý thức sâu sắc về trách nhiệm và một tầm nhìn rằng di sản phải được đối thoại với hiện tại, thay vì ngủ yên trong quá khứ. Bởi tranh Đông Hồ không phải là một món hàng thông thường. Người ta tìm đến nó không vì công năng, mà vì tình yêu với hồn cốt văn hóa. Chính vì lẽ đó, nếu chỉ đi theo lối cũ, dòng tranh này rất khó có thể tìm thấy nhịp thở trong đời sống hôm nay.
Thay vì thay đổi giá trị cốt lõi, nghệ nhân Đông Hồ chọn thay đổi cách tiếp cận công chúng. Họ nhận ra, nếu trước đây tranh Đông Hồ là một phần của Tết, thì nay nhiều người muốn nó là một phần của không gian sống quanh năm. Để đáp ứng mong muốn ấy, những bức tranh được phóng lớn hơn bằng kỹ thuật ghép hai bản khắc, tạo ra khổ tranh phù hợp với kiến trúc hiện đại, nhưng vẫn vẹn nguyên bố cục và linh hồn của bản gốc. Đó không phải là một sự thỏa hiệp. Đó là cách một di sản đối thoại với hiện tại để cùng đi về tương lai.
Nhắc đến hành trình ấy, gia đình luôn dành sự kính trọng đặc biệt cho Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế. Sau khi nghỉ hưu vào năm 1992, ông trở về với quê hương Đông Hồ và dành hơn 30 năm bền bỉ phục dựng, sưu tầm, quảng bá và truyền dạy nghề làm tranh. Với gia đình, điều quý giá nhất ông để lại không chỉ là hàng trăm bản khắc cổ hay những danh hiệu được Nhà nước trao tặng, mà còn là niềm tin rằng một di sản chỉ có thể tồn tại khi luôn có người kế tục.
Đó cũng là điều ông Nguyễn Đăng Dũng trăn trở nhất. Theo ông, bảo tồn không chỉ là giữ lại những bản khắc hay những bức tranh, mà còn là giữ được con người. Chỉ khi có thêm những người trẻ hiểu nghề, yêu nghề và sẵn sàng tiếp nối, tranh Đông Hồ mới có thể đi xa hơn trong tương lai.
Bên cạnh niềm vui khi ngày càng nhiều người biết đến Đông Hồ, gia đình cũng không giấu được những băn khoăn trước sự xuất hiện của các bản khắc cẩu thả được rao bán trên thị trường. Với người chưa có điều kiện tìm hiểu, việc phân biệt đâu là sản phẩm được thực hiện theo kỹ thuật truyền thống, đâu là những phiên bản làm giản lược không phải lúc nào cũng dễ dàng. Điều đó càng khiến những người giữ nghề ý thức hơn về trách nhiệm làm ra những bản in chỉn chu, để công chúng có cơ hội tiếp cận đúng với giá trị nguyên bản của dòng tranh. Có lẽ, hơn ai hết, họ hiểu rằng giữ nghề không phải là níu quá khứ đứng yên. Mà là để quá khứ đủ sức bước tiếp cùng hiện tại.
Từ cánh cửa ấy, hành trình của di sản lại tiếp tục nối dài
Trong một thành phố luôn chuyển động, nơi mỗi ngày đều có những cửa hàng mới xuất hiện và những xu hướng mới được tạo ra, tranh Đông Hồ không chọn đứng ngoài sự thay đổi. Dòng tranh ấy cũng học cách thích nghi, học cách bước ra khỏi làng quê để hiện diện giữa đời sống đô thị, tìm đến những người chưa từng biết về Đông Hồ, những du khách lần đầu đặt chân đến Việt Nam hay những bạn trẻ vốn chỉ quen nhìn dòng tranh này qua vài trang sách.
Sự hiện diện ấy không làm Đông Hồ mất đi bản sắc. Ngược lại, nó khiến di sản có thêm cơ hội được nhìn thấy, được lắng nghe và được thấu hiểu. Bởi suy cho cùng, một di sản chỉ thật sự sống khi còn có người tìm đến.
Giá trị thực sự của không gian này, thứ không thể đo đếm bằng doanh thu, nằm ở chính những khoảnh khắc. Đó là lúc một người khách dừng lại thật lâu trước bản khắc cũ, ngỡ ngàng vì sao những đường nét vẫn còn sắc đến vậy. Là khoảnh khắc một em nhỏ háo hức ngắm nhìn bức tranh đầu tiên mình tự in. Và là lúc một du khách nước ngoài gói ghém bức "Lợn đàn" như gói ghém một phần ký ức về Việt Nam. Đó chính là cách một di sản đi vào đời sống, bằng sự kết nối giản dị giữa người với người.
Bước ra khỏi 61 Lý Thái Tổ, Hà Nội vẫn hối hả ngoài kia. Dòng xe vẫn nối dài, những cửa hiệu vẫn sáng đèn. Nhưng phía sau cánh cửa vừa khép lại, một thế giới khác vẫn tĩnh lặng ở đó, nơi những bản khắc vẫn đợi, giấy điệp vẫn chờ và câu chuyện của một làng nghề hơn bốn thế kỷ tuổi vẫn được kể.
Có lẽ, thứ còn lại sau cùng không phải là một bức tranh, cũng không chỉ là câu chuyện về một làng nghề. Đó là một niềm tin. Rằng giữa nhịp sống này, vẫn có những con người đang lặng lẽ gìn giữ hồn cốt xưa bằng tất cả sự bền bỉ và tình yêu.
Và rồi, sẽ lại có một ngày, ai đó đi ngang con phố này, giữa muôn vàn những thương hiệu quốc tế, sẽ lại chậm bước trước không gian nhỏ mang tên Đông Hồ. Từ cánh cửa ấy, hành trình của di sản lại tiếp tục nối dài, cho những người kể chuyện mới và những người lắng nghe mới.
