Một nghiên cứu mới từ Đại học Cambridge vừa hé lộ một mối nguy âm thầm đối với đa dạng sinh học: ong nghệ có khả năng tích tụ kim loại nặng cao gấp nhiều lần so với ong mật, kể cả khi chúng cùng đi kiếm ăn trên một cánh đồng. Các nhà khoa học cảnh báo rằng tình trạng ô nhiễm tiềm ẩn này đang lặng lẽ tàn phá khả năng tìm kiếm thức ăn, gây trở ngại cho việc sinh sản và đe dọa trực tiếp đến sự sống còn của các đàn ong.
Thông thường, chúng ta hay lo ngại về ô nhiễm tại các khu công nghiệp hay vùng khai khoáng, nhưng thực tế các chất độc hại còn len lỏi vào tận vùng nông thôn thông qua bụi khí, bùn thải hoặc các loại phân bón nông nghiệp.
Mối nguy từ những hạt bụi li ti
Khi mải mê hút mật và thu thập phấn hoa, loài ong vô tình tiếp xúc với bụi bẩn và đất ô nhiễm chứa kim loại nặng. Ngay cả một lượng nhỏ độc tố cũng đủ gây rối loạn khả năng ghi nhớ và học tập, khiến ong mất phương hướng và gặp khó khăn khi tìm đường về tổ. Nhiều nghiên cứu trước đây đã chứng minh mối liên hệ mật thiết giữa việc phơi nhiễm kim loại với sự suy giảm số lượng ong non, cũng như khiến quá trình phát triển của ấu trùng bị gián đoạn nghiêm trọng.
Từ lâu, ong mật vẫn được coi là "công cụ" tự nhiên để đánh giá mức độ ô nhiễm môi trường. Tuy nhiên, công trình công bố trên tạp chí của Hiệp hội Côn trùng học Hoàng gia cho thấy mỗi loài ong có cơ chế tích tụ độc tố hoàn toàn khác nhau. Trong cuộc chiến sinh tồn này, ong nghệ tỏ ra yếu thế và dễ bị tổn thương hơn hẳn.
Con số chênh lệch kinh ngạc tại vùng nông thôn
Để làm sáng tỏ vấn đề, các chuyên gia thuộc Khoa Động vật học, Đại học Cambridge đã thực hiện một thử nghiệm thực tế tại hạt Cambridgeshire, Anh. Đây là khu vực vốn được đánh giá là có mức độ ô nhiễm đất rất thấp. Nhóm nghiên cứu đặt các đàn ong mật và ong nghệ sống cạnh nhau, sau đó dùng bẫy chuyên dụng để thu gom phấn hoa và đo lường hàm lượng các kim loại như asen, chì, thiếc hay cadmium trong cơ thể chúng.
Mặc dù cả hai loài cùng hoạt động trên một địa bàn, kết quả thu được lại cho thấy những con số chênh lệch đến mức kinh ngạc. Phần lớn các mẫu phấn hoa do ong nghệ thu thập chứa lượng kim loại nặng cao gấp 2 đến 7 lần so với ong mật. Đáng chú ý, nồng độ độc chất tích tụ trong chính cơ thể ong nghệ cũng cao hơn khoảng 3 lần.
Tiến sĩ Sarah Scott, thành viên nhóm nghiên cứu cho biết dù hàm lượng kim loại này chưa đủ để khiến ong chết ngay lập tức, nhưng nồng độ thấp kéo dài vẫn âm thầm tàn phá sức khỏe của đàn ong. Chúng khiến khả năng duy trì nòi giống và hiệu quả kiếm ăn giảm sút, tạo nên những tác động tiêu cực về lâu dài.
Lời giải cho sự nhạy cảm của ong nghệ
Sự khác biệt về mức độ nhiễm độc này xuất phát từ chính đặc điểm sinh học và tập tính riêng biệt của từng loài. Đầu tiên là về nơi ở, trong khi ong mật thường xây tổ trên cao hoặc trong các thùng nuôi chuyên dụng, ong nghệ lại chọn làm tổ ngay dưới lòng đất hoặc ẩn dưới các lớp lá mục, nơi tiếp xúc trực tiếp với các chất ô nhiễm trong đất. Quy mô đàn cũng là một yếu tố then chốt, bởi một tổ ong mật có thể lên tới 60.000 cá thể, còn ong nghệ thường chỉ duy trì một gia đình nhỏ từ 50 đến 500 con.
Tập tính tìm kiếm thức ăn của hai loài cũng hoàn toàn khác nhau. Ong mật là những kẻ phiêu lưu thực thụ khi sẵn sàng bay xa tới 10 km tính từ tổ để tìm kiếm nguồn hoa sạch. Lực lượng đông đảo giúp chúng phân tán rộng và dễ dàng tránh né các khu vực ô nhiễm cục bộ. Ngược lại, ong nghệ thường chỉ quanh quẩn trong bán kính 1,5 km quanh tổ, khiến chúng khó lòng thoát khỏi các điểm nóng ô nhiễm tại địa phương.
Hơn nữa, ong mật thu thập phấn hoa từ rất nhiều loài thực vật khác nhau, vô tình giúp pha loãng nồng độ độc tố nếu có. Ong nghệ lại tập trung vào một số loài hoa nhất định, do đó nếu những cây này hấp thụ nhiều kim loại nặng từ đất, ong nghệ sẽ phải gánh chịu hậu quả nặng nề hơn. Đặc điểm ngoại hình cũng góp phần vào sự chênh lệch này, khi thân hình nhiều lông của ong nghệ vô tình trở thành chiếc nam châm hút bụi bẩn chứa kim loại nặng trong không khí, rồi mang chúng về tổ cùng với phấn hoa.
Thông điệp bảo vệ từ những nhành hoa
Giáo sư Lynn Dicks, tác giả cấp cao của nghiên cứu nhấn mạnh rằng rủi ro tồn tại ngay cả ở những vùng nông thôn yên bình nhất. Với các đàn ong nghệ có quân số ít ỏi, việc mất đi vài cá thể do nhiễm độc cũng đủ để gây ra xáo trộn lớn đến hoạt động của toàn bộ tổ.
Tuy nhiên, các chuyên gia vẫn khuyến khích cộng đồng tích cực trồng hoa để hỗ trợ các loài thụ phấn, ngay cả ở những khu vực có nguy cơ ô nhiễm. Loài ong luôn cần thức ăn để duy trì sự sống. Dù thực phẩm có thể chứa dư lượng kim loại nhỏ, nhưng việc có nguồn cung cấp thức ăn vẫn tốt hơn nhiều so với việc để chúng phải đối mặt với cơn đói và sự suy kiệt hoàn toàn.
