Những hành trình di cư của giới động vật không chỉ diễn ra trên bầu trời hay đại dương mà còn tồn tại ngay dưới lòng sông. Một tài liệu quan trọng vừa được Công ước về Bảo tồn các loài Động vật Hoang dã Di cư (CMS) công bố đã phát đi lời cảnh báo về sự đứt gãy của những tuyến đường thủy xuyên lục địa này.
Báo cáo Đánh giá Toàn cầu về Cá nước ngọt Di cư xác nhận đây là nhóm sinh vật chịu tác động nặng nề từ các biến động môi trường. Sự hiện diện của chúng đóng vai trò cốt lõi trong việc duy trì sức khỏe hệ sinh thái sông ngòi, đồng thời bảo đảm nguồn thực phẩm cho hàng trăm triệu cư dân.
Yêu cầu thiết lập cơ chế bảo vệ xuyên biên giới
Dữ liệu thực nghiệm cho thấy tình trạng suy kiệt của các loài cá phụ thuộc vào những dòng sông chung giữa các quốc gia. Nguyên nhân gốc rễ bắt nguồn từ việc xây dựng đập, phân mảnh môi trường sống, ô nhiễm cùng áp lực khai thác quá mức. Tổng cộng 325 loài cá nước ngọt di cư đã được đưa vào danh sách cần ưu tiên bảo tồn quốc tế.
Thực trạng này phơi bày một thách thức lớn về đa dạng sinh học đang bị bỏ qua tại các hệ thống sông liên quốc gia. Xét theo phân bổ địa lý, Châu Á đang ghi nhận số loài bị đe dọa cao nhất với 205 loài, tiếp theo là Nam Mỹ, Châu Âu và Châu Phi. Do đặc tính sinh sống mở rộng, tổng số loài cần bảo vệ thực tế có thể lớn hơn các báo cáo thống kê hiện tại.
Các lưu vực sông trọng điểm cần giám sát bao gồm Amazon tại Nam Mỹ, sông Danube của Châu Âu và sông Mekong ở Châu Á. Dựa trên bộ dữ liệu về gần 15.000 loài cá nước ngọt, báo cáo phác thảo những lộ trình thực tiễn để chính phủ các nước triển khai sớm. Các biện pháp tập trung vào việc thiết lập hành lang di cư tự nhiên, duy trì dòng chảy ổn định và xây dựng kế hoạch quản lý chung theo từng lưu vực.
Những tác động ít được chú ý dưới lòng sông
Dù các sinh vật nước ngọt đang suy giảm với tốc độ nhanh, sự sụt giảm này vẫn chưa nhận được sự quan tâm tương xứng từ cộng đồng quốc tế. Nhóm cá này cần những lộ trình thủy văn dài để nối liền bãi đẻ và khu vực tìm kiếm thức ăn. Khi các con đập xuất hiện hoặc dòng chảy bị biến dạng, toàn bộ chu trình sinh trưởng của loài sẽ bị ảnh hưởng trực tiếp.
Ước tính mật độ cá nước ngọt di cư toàn cầu đã giảm khoảng 81% chỉ trong hơn nửa thế kỷ. Đáng báo động hơn, phần lớn các loài di cư trong danh sách của CMS đang đối mặt với rủi ro tuyệt chủng. Những dữ liệu này nhấn mạnh rằng công tác bảo tồn đòi hỏi một tư duy quản trị mới: coi các dòng sông là một hệ thống nhất thể, thay vì chia cắt theo ranh giới hành chính riêng biệt.
Lưu vực Amazon trước áp lực phát triển
Trong khuôn khổ hội nghị bảo tồn mới nhất, Brazil đã đề xuất danh mục biện pháp tập trung vào hệ thống sông Amazon. Đây hiện là một trong những khu vực cư trú quan trọng cuối cùng của cá nước ngọt di cư, song vị thế này đang chịu sức ép lớn từ các dự án phát triển kinh tế.
Một nghiên cứu điển hình chỉ rõ nhiều loài cá di cư tại Amazon đáp ứng đầy đủ tiêu chí để đưa vào danh mục bảo vệ nghiêm ngặt. Nhóm loài này đóng góp tới 93% sản lượng khai thác thủy sản khu vực, hỗ trợ ngành công nghiệp trị giá hàng trăm triệu USD mỗi năm. Điển hình là loài cá trê vàng với vòng đời thực hiện chuyến hành trình dài 11.000 km từ dãy Andes ra đến biển. Nhằm bảo vệ nguồn lợi này, Brazil cùng các quốc gia láng giềng đang thúc đẩy Kế hoạch Hành động Đa loài thông qua cơ chế hợp tác vùng.
Tiếng nói từ giới chuyên gia quốc tế
Tiến sĩ Zeb Hogan nhận định rằng việc bảo vệ cá nước ngọt đòi hỏi các quốc gia phải phối hợp chặt chẽ để giữ cho các dòng sông luôn được liên thông. Đồng quan điểm, bà Amy Fraenkel, Tổng thư ký CMS khẳng định sự kết hợp giữa khoa học và chính sách sẽ giúp nhân loại gìn giữ được những giá trị thiên nhiên còn sót lại.
Bà Michele Thieme, đại diện Chương trình Nước ngọt của WWF-US, nhấn mạnh: “Sông ngòi vốn không có biên giới, và các loài cá cũng vậy. Tình hình thực tế nghiêm trọng hơn nhiều so với hình dung của đa số chúng ta. Các quốc gia cần đầu tư ngay vào những giải pháp trên quy mô toàn lưu vực trước khi các loài sinh vật này biến mất hoàn toàn”.
Dữ liệu tổng lực về sự suy giảm
325 là số lượng loài cá nước ngọt di cư đang chờ được phối hợp bảo vệ theo khuôn khổ quốc tế. Riêng tại Châu Á, 205 loài đã được xác định, biến khu vực này thành điểm nóng về nguy cơ tuyệt chủng. Tỷ lệ sụt giảm 81% quần thể kể từ năm 1970 là mức sụt giảm mạnh nhất từng ghi nhận ở nhóm động vật có xương sống lớn. Với hơn 250 dòng sông và hồ nước xuyên biên giới, thành công của công tác bảo tồn phụ thuộc hoàn toàn vào tinh thần hợp tác thay vì hành động đơn lẻ.
Diện tích đất liền nằm trong các lưu vực sông chung chiếm tới gần một nửa bề mặt Trái Đất. Tại Amazon, cá di cư đóng vai trò thiết yếu đối với an ninh lương thực. Hành trình dài của loài cá trê vàng vẫn là biểu tượng cho sức sống của thiên nhiên, nhưng cũng là lời nhắc nhở về một giải pháp duy nhất: phải quản lý sông ngòi như một hệ sinh thái kết nối vẹn toàn.
