Kỳ quan kiến tạo từ "Lửa và Nước" trên cao nguyên bazan
Hành trình khám phá Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông (CVĐC Đắk Nông) là chuyến du hành ngược dòng thời gian, trở về hàng trăm triệu năm trước, khi nơi đây còn là một phần của đại dương rộng lớn. Những dấu tích hóa thạch cúc đá, sò, và các loài hai mảnh vỏ được tìm thấy trong đá trầm tích chính là minh chứng sống động cho sự thay đổi của vỏ Trái Đất. Trải qua các đợt vận động kiến tạo và phun trào núi lửa kéo dài, những dòng dung nham nóng bỏng năm nào đã bao phủ hơn một nửa diện tích khu vực, tạo nên lớp đá bazan đặc trưng và hình thành nên hệ thống địa hình, địa mạo độc đáo hiếm có.
Điểm khác biệt căn bản nhất, tạo nên bản sắc riêng của CVĐC Đắk Nông so với các công viên địa chất khác, chính là cấu trúc địa chất núi lửa bazan. Theo thời gian, lớp đá này đã phong hóa thành vùng đất đỏ trù phú, tạo tiền đề hình thành các vùng chuyên canh cây công nghiệp dài ngày và cây ăn quả đặc sản có giá trị kinh tế cao. Đây chính là sợi dây liên kết bền chặt giữa hệ sinh thái tự nhiên và nền nông nghiệp bền vững.
Trải rộng diện tích trên 4.700 km2, CVĐC Đắk Nông sở hữu khoảng 50 hang động dung nham, phân bố tại khu vực Dray Sáp - Chư R'Luh với tổng chiều dài hơn 10.000 m. Nổi bật là hang C7 được đánh giá là hang động dung nham dài nhất Đông Nam Á có dạng ống dài lên đến 1.266 m, có quy mô và giá trị khoa học mang tầm cỡ quốc tế. Những hang động như C7, C8 hay C3-C4 tại xã Nam Đà không chỉ gây ấn tượng bởi cấu trúc địa chất huyền bí mà còn sở hữu vẻ đẹp hoang sơ, độc bản. Bên cạnh đó, hệ thống các miệng núi lửa như Nâm Kar, Nâm Blang, Băng Mo, Nâm Dơng và Nâm Gle, các thác nước hùng vĩ như Dray Sáp, Gia Long và Trinh Nữ đã tạo nên một bức tranh thiên nhiên hài hòa giữa "Lửa" của núi lửa cổ và "Nước" của những dòng thác trắng xóa.
Không chỉ dừng lại ở giá trị về địa chất, CVĐC Đắk Nông còn gây ấn tượng mạnh mẽ với giới khoa học nhờ những phát hiện về hệ thống di chỉ khảo cổ trong các hang động núi lửa. Tại đây, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận dấu tích cư trú của người tiền sử cách nay khoảng 6.000-7.000 năm, với di cốt người, công cụ đá, mảnh tước và đồ gốm mang hoa văn chấm gạch, văn thừng đa dạng đã minh chứng cho một nền văn hóa lâu đời - văn hóa Hòa Bình. Điểm đặc biệt là việc con người tiền sử cư trú trong hang động núi lửa. Đây là một hiện tượng khảo cổ hiếm gặp, góp phần làm gia tăng giá trị toàn cầu của CVĐC Đắk Nông.
Tiềm năng du lịch và khát vọng phát triển bền vững
Phát huy các giá trị địa chất và văn hóa, CVĐC Đắk Nông đang mở ra cơ hội lớn cho phát triển kinh tế - xã hội theo hướng bền vững. Tỉnh Lâm Đồng đã và đang triển khai xây dựng hệ thống du lịch đặc trưng, định vị CVĐC như một chuỗi điểm đến toàn cầu. Hiện nay, ba tuyến du lịch chủ đạo đã được hình thành: “Trường ca của Lửa và Nước”, “Bản giao hưởng của Làn gió mới” và “Âm vang từ Trái Đất”. Với 44 điểm di sản kết nối các giá trị địa chất, văn hóa và đa dạng sinh học, các tuyến du lịch này hứa hẹn mang đến cho du khách những trải nghiệm "độc bản".
Tiềm năng phát triển của CVĐC còn gắn liền với hệ sinh thái rừng nhiệt đới phong phú. Các khu vực như Khu Bảo tồn thiên nhiên Nâm Nung, Vườn Quốc gia Tà Đùng và một phần Vườn Quốc gia Yok Đôn là sinh cảnh quan trọng của nhiều loài động, thực vật nguy cấp, quý, hiếm được liệt kê trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN, như: voi, hổ, bò rừng và nhiều loài linh trưởng. Đây là không gian để phát triển các mô hình du lịch sinh thái, du lịch thám hiểm và nghiên cứu khoa học, thu hút du khách trong và ngoài nước.
Để bảo tồn và phát huy giá trị di sản, khoảng 160 điểm di sản địa chất và tự nhiên đã được khoanh vùng bảo vệ. Các khu vực vùng lõi, vùng đệm và vùng chuyển tiếp được phân định rõ ràng nhằm hạn chế tác động tiêu cực và tạo điều kiện cho các hoạt động phát triển kinh tế xanh. Việc huy động nguồn lực từ cộng đồng tham gia phát triển du lịch gắn với CVĐC không chỉ tạo ra sinh kế bền vững mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân địa phương. Các mô hình homestay, các làng nghề thủ công và dịch vụ du lịch chuyên nghiệp đang dần hoàn thiện, gắn liền với các giá trị đặc trưng của vùng đất bazan.
Trong tương lai, việc chủ động mở rộng hợp tác quốc tế trong mạng lưới CVĐC toàn cầu của UNESCO sẽ tiếp tục mở ra không gian định vị mới cho Lâm Đồng. Với mục tiêu xây dựng một "không gian di sản sống", CVĐC Đắk Nông không chỉ bảo tồn những gì thuộc về quá khứ mà còn khơi dậy sức sống mạnh mẽ cho hiện tại và tương lai. Những nỗ lực này không chỉ ghi nhận ý chí của chính quyền và nhân dân địa phương trong việc giữ gìn báu vật của nhân loại mà còn là tiền đề để Lâm Đồng vươn mình trở thành một điểm đến không thể bỏ qua trên bản đồ du lịch thế giới.
Một lần đến với Lâm Đồng, đến với CVĐC Đắk Nông là một lần để lắng nghe âm vang từ lòng đất, bước vào thế giới huyền bí của những hang động dung nham và cảm nhận hơi ấm tình người giữa đại ngàn Tây Nguyên, chắc chắn sẽ là hành trình trở về với những giá trị nguyên bản và bền vững nhất của tự nhiên và con người.
