“Voi có mệt không bố?” – đứa bé hỏi nhỏ. “Nó to thế, sao mà mệt được” – người lớn gạt đi. Câu trả lời nhanh, nhưng từng bước chân nặng nề, ánh mắt đục mỏi của con vật già trả lời khác: nó mệt.
Voi từng là linh hồn của đại ngàn, đi cùng sử thi, lễ hội, cùng buôn làng vượt sông, mở lối. Vài chục năm gần đây, nó bị biến thành “dịch vụ trải nghiệm”: cưỡi voi, voi đá bóng, voi kéo gỗ, voi chở khách vòng vòng trên nền bê tông. Người ta bán tour “du lịch sinh thái”, nhưng sinh thái gì trên lưng một con vật bị xích?
Trong tự nhiên, voi di chuyển hàng chục cây số mỗi ngày, sống theo đàn, tự do tắm suối, lăn mình trong bùn. Ở nhiều khu du lịch, nó chỉ đi đúng một lộ trình ngắn, quay vòng như cái xe trâu cao cấp. Số voi hoang dã ngoài rừng đã tụt còn vài trăm cá thể, đàn voi nhà ở Đắk Lắk chỉ còn vài chục con. Nếu còn tiếp tục khai thác kiểu này, mai sau con cháu chúng ta sẽ chỉ được “cưỡi voi” bằng… ảnh lưu niệm trong bảo tàng.
Phía sau lưng voi là câu chuyện mưu sinh không dễ. Một con voi ăn uống tốn kém, chủ voi gắn cả gia tài, cả đời mình vào đó. Giá cà phê, hồ tiêu bấp bênh, du lịch cưỡi voi trở thành “cần câu cơm” ổn định hiếm hoi. Nếu chỉ hô “cấm cưỡi voi ngay lập tức”, người đầu tiên bị đẩy vào đường cùng lại chính là những hộ nghèo sống bám vào dịch vụ này.
Nhưng Tây Nguyên đã có lối đi khác. Ở Buôn Đôn, Yok Đôn, mô hình “du lịch thân thiện với voi” cho du khách đi bộ theo voi, quan sát từ xa, cho voi ăn, nghe nài voi kể chuyện rừng. Không bành sắt, không đá bóng, không kéo co. Voi được đi, được tắm, được sống gần với bản năng hơn. Tiền không đến từ mỗi vòng cưỡi, mà từ cả chuỗi trải nghiệm: homestay, ẩm thực, văn hoá, giáo dục môi trường. Chính quyền và các tổ chức bảo tồn hỗ trợ tài chính, đào tạo nài voi thành hướng dẫn viên, giúp chủ voi không bị bỏ rơi.
Phần còn lại là lựa chọn của chúng ta. Mỗi bức ảnh cưỡi voi đăng lên mạng là một lá phiếu im lặng ủng hộ mô hình đang bóc lột động vật. Mỗi comment “đã lên Tây Nguyên phải cưỡi voi cho biết” là thêm một sợi dây kéo lùi nỗ lực bảo tồn. Ngược lại, mỗi người chủ động nói “mình không cưỡi voi”, mỗi review khuyến khích tour xem voi từ xa, mỗi status kêu gọi tôn trọng phúc lợi động vật… đều là cú gạt tay khỏi cái bành trên lưng nó.
Chiều xuống, khi khách đã về, con voi già ở hồ Lắk được tháo bành, chậm rãi bước về phía bãi cỏ ít ỏi. Nó không nói được, nhưng những vết sẹo trên lưng, những nhịp bước mệt mỏi đã nói đủ. Chúng ta muốn lưu lại điều gì cho Tây Nguyên: vài tấm ảnh check-in trên lưng một loài đang cạn dần, hay một tương lai nơi voi còn được đi giữa rừng, chứ không phải trên nền bê tông?
Lần sau đến Tây Nguyên, đến hồ Lắk, Buôn Đôn, hãy để ý một chi tiết nhỏ nhưng quyết định: đừng leo lên bành voi nữa. Đi cạnh nó, nhìn thẳng vào mắt nó, kể cho nhau nghe rằng du lịch sinh thái không được phép đứng trên lưng nỗi đau của bất kỳ sinh linh nào.
