Thực trạng bãi rác lộ thiên ở nông thôn
Trong những năm gần đây, tốc độ phát sinh chất thải rắn sinh hoạt tại Việt Nam tăng nhanh, song hệ thống thu gom và xử lý lại chưa theo kịp, đặc biệt tại các vùng nông thôn. Ở nhiều xã, thôn, rác thải vẫn được tập kết tại các bãi đất trống, ven sông, kênh mương hoặc khu vực xa khu dân cư mà không có biện pháp xử lý đạt chuẩn.
Các bãi rác này thường không có lớp lót chống thấm, không được che phủ, thiếu hệ thống thu gom nước rỉ rác hay xử lý khí thải. Hoạt động đốt rác tự phát diễn ra phổ biến, tạo ra khói bụi và khí độc. Nguyên nhân chủ yếu bao gồm: thiếu nguồn lực đầu tư cho hạ tầng xử lý rác; quy hoạch môi trường chưa đồng bộ; nhận thức của người dân về phân loại và xử lý rác còn hạn chế. Tất cả đã dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng.
Đối với môi trường: Bãi rác lộ thiên gây ra nhiều tác động tiêu cực đến các thành phần môi trường như:
- Ô nhiễm đất: Nước rỉ rác chứa kim loại nặng, vi sinh vật gây bệnh và các hợp chất hữu cơ độc hại ngấm trực tiếp vào đất, làm suy giảm chất lượng đất và ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp.
- Ô nhiễm nước: Nước rỉ rác có thể thấm xuống mạch nước ngầm hoặc chảy tràn ra ao hồ, sông suối, làm ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt và sản xuất. Đây là nguy cơ lớn đối với an ninh nguồn nước ở nông thôn.
- Ô nhiễm không khí: Việc đốt rác tự phát sinh ra các khí độc như dioxin, furan, CO, NOx… gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng không khí và góp phần vào biến đổi khí hậu.
- Mất cân bằng sinh thái: Bãi rác là nơi phát sinh ruồi, muỗi, chuột – các vật trung gian truyền bệnh. Đồng thời, sự tích tụ rác thải nhựa gây ảnh hưởng tiêu cực đến hệ sinh thái tự nhiên.
Đối với sức khỏe con người: Các nghiên cứu cho thấy cư dân sinh sống gần bãi rác lộ thiên có nguy cơ cao mắc các bệnh về đường hô hấp (hen suyễn, viêm phổi), bệnh về da và mắt, rối loạn tiêu hóa do sử dụng nguồn nước bị ô nhiễm và nguy cơ ung thư do tiếp xúc lâu dài với các chất độc hại. Đặc biệt, trẻ em và người già là những đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước các tác động này.
Tại xã Quỳnh Anh, tỉnh Nghệ An, tồn tại một bãi rác lộ thiên được hình thành từ năm 2018 cho đến nay. Người dân nơi đây phải sống trong cảnh khói bụi mù mịt mỗi khi rác bị đốt. Nguồn nước và đất bị ô nhiễm khiến nguy cơ dịch bệnh luôn chực chờ, đặc biệt là các bệnh về đường hô hấp xuất hiện nhiều ở trẻ nhỏ và người già.
Bãi rác này giáp ranh hai xã: Quỳnh Thạch (nay là xã Quỳnh Văn) – Quỳnh Thanh (nay là xã Quỳnh Anh), nằm ở cánh đồng đất nông nghiệp thuộc địa phận đầu làng Quỳnh Thanh cũ. Đây là địa điểm có khu dân cư bao gồm các xóm: 3, 5 của xã Quỳnh Thạch và 11, 12 của xã Quỳnh Thanh cũ.
Bãi rác lộ thiên này được xây dựng thủ công bằng gạch táp lô, phân thành nhiều ô khác nhau với diện tích trên dưới 20 m2. Đây được xem là bãi tập kết rác chính nên hầu hết tất cả các loại rác từ rác sinh hoạt, phế thải xây dựng đến xác động vật… đều được vận chuyển về đây. Rác bị đổ chồng đống, tràn ra ruộng của người dân, văng xuống kênh thủy lợi nội đồng gây tắc nghẽn dòng chảy và khiến vi khuẩn phát tán khắp nơi.
Ngày mưa cũng như ngày nắng, mùi hôi thối bốc lên nồng nặc, theo gió len lỏi vào tận nhà dân, tạo điều kiện cho ruồi nhặng sinh sôi. Kinh hoàng hơn, cứ mỗi chiều, để giải quyết vấn đề quá tải, người dân lại châm lửa đốt. Khói nghi ngút bao phủ cả một vùng, mùi hôi khét của nhựa thải, ni lông… tỏa ra nồng nặc khiến người dân phải bịt khẩu trang ngay trong chính ngôi nhà của mình. Người dân giáp ranh hai xã cũ đã khiếu nại, phản ánh từ lâu, nhưng chính quyền địa phương vẫn chưa có phương án xử lý thỏa đáng.
Đề xuất giải pháp xử lý
Các chuyên gia môi trường nhận định rằng bãi rác lộ thiên là biểu hiện của mô hình quản lý chất thải chưa bền vững. Theo quan điểm khoa học, việc xử lý rác thải cần tuân theo nguyên tắc “giảm thiểu – tái sử dụng – tái chế – xử lý cuối cùng”. Việc duy trì các bãi rác lộ thiên không chỉ gây ô nhiễm cục bộ mà còn tạo áp lực lâu dài lên hệ sinh thái và sức khỏe cộng đồng. Ngoài ra, chi phí khắc phục hậu quả thường cao hơn nhiều lần so với đầu tư hệ thống xử lý bài bản ngay từ đầu.
Để giải quyết tình trạng này, cần triển khai đồng bộ các giải pháp sau:
- Hoàn thiện cơ chế, chính sách: Ban hành quy định chặt chẽ về quản lý chất thải rắn tại nông thôn; tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm trong việc đổ rác không đúng quy định.
- Đầu tư hạ tầng: Xây dựng các khu xử lý rác tập trung theo công nghệ hiện đại (chôn lấp hợp vệ sinh, đốt rác phát điện, compost…); thiết lập hệ thống thu gom rác đồng bộ đến từng thôn, xóm.
- Thúc đẩy phân loại rác tại nguồn: Hướng dẫn người dân phân loại rác hữu cơ và vô cơ; khuyến khích tái chế và tái sử dụng.
- Nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình truyền thông, giáo dục môi trường; phát huy vai trò của chính quyền cơ sở và các tổ chức đoàn thể.
- Ứng dụng khoa học – công nghệ: Áp dụng các mô hình xử lý rác quy mô nhỏ phù hợp với nông thôn; sử dụng công nghệ giám sát để kiểm soát ô nhiễm.
Bãi rác lộ thiên không chỉ là vấn đề môi trường mà còn là thách thức đối với phát triển bền vững ở nông thôn Việt Nam. Việc giải quyết tình trạng này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng. Chỉ khi có sự thay đổi từ nhận thức đến hành động, mới có thể giảm thiểu và tiến tới xóa bỏ hoàn toàn các bãi rác lộ thiên, bảo vệ môi trường sống cho hiện tại và các thế hệ tương lai.
