Ngày 19/5/1959, Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương quyết định mở tuyến giao liên vận tải quân sự dọc dãy Trường Sơn. Đến ngày 9/9/1964, tại chân núi Dong, những nhát cuốc đầu tiên của Trung đoàn 98 công binh chính thức khai mở con đường. Một cột mốc bằng gỗ mộc mạc được dựng lên, mang dòng chữ “Km số 0” – đánh dấu điểm xuất phát của hành trình nối liền Bắc – Nam.
Đặc biệt, ngày 27/11/1972, Đoàn 559 khởi công xây dựng tuyến đường vận tải cơ giới phía Đông Trường Sơn, kéo dài từ khu vực nay là xã Tân Kỳ (trước đây là thị trấn Lạt, huyện Tân Kỳ, Nghệ An) đến xã Lộc Ninh, tỉnh Đồng Nai (trước đây là huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước), với chiều dài khoảng 1.920 km. Tuyến đường nhanh chóng trở thành trục chi viện chiến lược, góp phần quan trọng làm nên Đại thắng mùa Xuân năm 1975.
Trong 16 năm chiến đấu và mở đường (1959–1975), vượt lên muôn vàn gian khổ, ác liệt, bộ đội Trường Sơn, thanh niên xung phong và đồng bào các dân tộc đã làm nên một kỳ tích. Hàng triệu mét khối đất đá được đào đắp; 16.700 km đường cơ giới được mở, trong đó có 800 km đường kín, 3.000 km đường giao liên, 1.445 km đường ống xăng dầu và 600 km đường sông. Tuyến đường đã vận chuyển hơn 2 triệu tấn vũ khí, hàng hóa; đưa, đón 1,5 triệu lượt cán bộ, chiến sĩ ra vào các chiến trường. Trên tuyến, quân và dân ta đã bắn rơi 2.415 máy bay, tiêu diệt và bắt sống 18.700 quân địch.
Để “chặt đứt” tuyến vận tải chiến lược này, Mỹ đã trút xuống Trường Sơn hàng triệu tấn bom đạn, cùng nhiều loại hóa chất độc hại. Theo thống kê, bộ đội, thanh niên xung phong và đồng bào các dân tộc trên tuyến đường đã hứng chịu gần 5 triệu tấn bom đạn; hơn 20.000 cán bộ, chiến sĩ, thanh niên xung phong anh dũng hy sinh, gần 30.000 người bị thương.
Như lời Tổng Bí thư Lê Duẩn từng khẳng định, đường Hồ Chí Minh không chỉ phục vụ chiến tranh giải phóng mà còn mang ý nghĩa lâu dài đối với tương lai đất nước. Sau chiến tranh, con đường tiếp tục được đầu tư, nâng cấp, trở thành trục giao thông huyết mạch, phục vụ phát triển kinh tế – xã hội.
Năm 1989, đường Hồ Chí Minh được xây dựng lại theo tiêu chuẩn quốc gia. Gắn liền với tuyến đường này là di tích Km số 0. Từ tháng 7/2004, khu di tích được tôn tạo, xây dựng lại và hoàn thành vào ngày 19/5/2005, với diện tích hơn 1.000 m², gồm các hạng mục: hồ điều hòa, cột mốc Km số 0, nhà trưng bày, khuôn viên cây xanh và không gian trưng bày ngoài trời.
Ngày 27/4/1990, di tích Km số 0 được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Đến tháng 12/2013, di tích được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2383/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.
Cột mốc số 0, không chỉ là một điểm trên bản đồ, đó là nơi khởi đầu của một con đường huyền thoại – con đường của ý chí, của hy sinh và của khát vọng thống nhất non sông.
