Pháp và "bảo tàng sống" trong cung điện
Nằm cách Paris khoảng 40 km về phía Bắc, trong khuôn viên Lâu đài Chantilly, Bảo tàng Ngựa sống (Musée Vivant du Cheval) hiện ra như một kiệt tác kiến trúc thế kỷ 18. Với chiều dài lên tới 186 m, khu vực này vốn là "Chuồng ngựa lớn" (Grandes Écuries), được xây dựng từ năm 1719 theo lệnh của Louis Henri – Công tước xứ Bourbon. Lịch sử hình thành của công trình gắn liền với một giai thoại nhuốm màu huyền bí: Vị Công tước tin rằng kiếp sau mình sẽ đầu thai thành ngựa, nên ông đã yêu cầu kiến trúc sư Jean Aubert xây dựng một cung điện nguy nga nhất có thể để chào đón chính mình trong hình hài mới.
Khác với tư duy bảo tàng truyền thống nơi hiện vật nằm im lìm trong tủ kính, Chantilly xứng danh là "Bảo tàng sống" khi kết hợp hài hòa giữa trưng bày nghệ thuật và bảo tồn sinh học. Sau khi được phục dựng bởi bậc thầy cưỡi ngựa Yves Bienaimé vào năm 1982, nơi đây hiện là ngôi nhà của 31 chú ngựa thuộc nhiều giống nòi quý hiếm. Du khách đến đây không chỉ để chiêm ngưỡng hơn 1.200 tác phẩm nghệ thuật từ tranh vẽ, điêu khắc đến gốm sứ, mà còn để đắm mình trong những màn trình diễn kỵ thuật (dressage) đỉnh cao diễn ra hàng ngày. Tại Chantilly, ranh giới giữa bảo tàng và nhà hát dường như bị xóa nhòa, nơi mỗi chú ngựa đều là một nghệ sĩ thực thụ.
Đức và góc nhìn khoa học về người bạn đồng hành của nhân loại
Nếu Chantilly là một tác phẩm nghệ thuật, thì bảo tàng Bảo tàng Ngựa Đức (Deutsches Pferdemuseum) tại Verden là một cuốn biên niên sử đồ sộ về mặt sinh học và văn hóa xã hội. Được thành lập từ năm 1930 và mở rộng quy mô vào năm 2000, không gian triển lãm rộng 1.600 m2 này dẫn dắt người xem đi qua hành trình tiến hóa kéo dài 55 triệu năm của loài ngựa.
Ở bảo tàng này, vai trò của ngựa trong từng giai đoạn lịch sử được hệ thống hóa hết sức khoa học. Từ những trợ thủ đắc lực trong nông nghiệp, khai thác mỏ đến những chiến mã trong các cuộc chinh phạt, tất cả đều được tái hiện qua hệ thống hiện vật phong phú. Không chỉ dừng lại ở đó, bảo tàng còn ứng dụng công nghệ để gia tăng trải nghiệm thực tế. Du khách có thể thử cảm giác cầm cương trên xe ngựa mô phỏng, hay thú vị hơn là nhìn qua một thiết bị quang học đặc biệt để hiểu cách loài ngựa quan sát thế giới xung quanh. Đây cũng là nơi lưu giữ trang trọng di sản của Josef Neckermann - vận động viên cưỡi ngựa huyền thoại, minh chứng cho tình yêu thể thao và sự kỷ luật của người Đức.
Mỹ và quy mô của "Thủ phủ Ngựa"
Bang Kentucky của Hoa Kỳ chào đón du khách bằng hai bảo tàng mang hai sắc thái đối lập nhưng bổ trợ hoàn hảo cho nhau. Đầu tiên là Bảo tàng đua ngựa Kentucky (Kentucky Derby Museum) tại Louisville, nơi nắm giữ "nhịp đập" của giải đua danh giá nhất nước Mỹ. Kiến trúc sảnh chính hình bầu dục mô phỏng đường đua cùng màn hình 3600 độ nét cao đã biến nơi này thành một không gian trải nghiệm đa giác quan, giúp du khách cảm nhận trọn vẹn sự kịch tính và sôi động của văn hóa đua ngựa Mỹ.
Ngược lại với sự náo nhiệt đó, Bảo tàng Ngựa Quốc tế (International Museum of the Horse) tại Lexington lại mang dáng dấp của một viện hàn lâm. Là đơn vị trực thuộc Viện Smithsonian với diện tích trưng bày lớn nhất thế giới, bảo tàng này thể hiện tham vọng bao quát toàn bộ lịch sử loài ngựa trên phạm vi toàn cầu. Những triển lãm chuyên đề sâu sắc như "Tất cả ngựa của Nữ hoàng" hay "Món quà từ sa mạc" (về giống ngựa Ả Rập) không chỉ cung cấp kiến thức mà còn là nguồn tư liệu quý giá cho giới nghiên cứu.
Hồng Kông và dấu ấn "Mã Vương"
"Nằm trong khuôn viên trường đua Happy Valley danh tiếng, bảo tàng đi vào hoạt động từ năm 1996 trên diện tích hơn 550 m². Thông qua 8 phòng triển lãm và rạp chiếu phim, nơi đây cung cấp cái nhìn toàn cảnh về lịch sử đua ngựa Hồng Kông hơn một thế kỷ qua, từ những ngày đầu năm 1840 đến sự ra đời của trường đua Sha Tin tối tân, cùng bảng vàng thành tích của các nài ngựa huyền thoại.
Bảo tàng còn vinh danh River Verdon – “chiến mã” huyền thoại sở hữu giải Triple Crown đầu tiên tại Hồng Kông. Trong sự nghiệp thi đấu (1987-2005), River Verdon đã xuất trận 38 lần, giành 16 chiến thắng và tích lũy gần 20 triệu đô la tiền thưởng. Sau khi giải nghệ năm 1996 và qua đời tại Úc, di sản của chú ngựa này được bảo tồn trân trọng tại đây cùng hàng trăm hiện vật và tư liệu quý giá khác của làng đua ngựa.
Bên cạnh đó, bảo tàng cũng khéo léo lồng ghép câu chuyện về sự hình thành các trường đua Happy Valley và Sha Tin, cho thấy đua ngựa đã trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống văn hóa và kinh tế của Hồng Kông.
Dù cách tiếp cận có khác nhau, nơi thiên về trưng bày, nơi thiên về khoa học hay lịch sử, nhưng tất cả đều gặp nhau ở một điểm chung: Sự trân trọng và biết ơn đối với loài vật trung thành này.
Năm Bính Ngọ 2026 đã gõ cửa, hy vọng rằng những câu chuyện từ các bảo tàng phương xa sẽ mang đến cho quý độc giả một góc nhìn mới mẻ, thú vị, và thêm yêu quý biểu tượng của sự dẻo dai, mạnh mẽ và thành công này.
