Ký ức mùa sương giá
Trong ký ức của nhiều người Mông lớn tuổi, tam giác mạch không phải là hoa. Nó là kế sinh nhai, là bữa ăn ít ỏi sau những ngày gùi đá, gùi nước, “cõng” những địu cỏ bò trên lưng. Đúng là như vậy, với đồng bào Mông, từ bao đời nay, tam giác mạch chỉ là loài cây cứu đói trong những ngày đông rét mướt.
Khi trên nương rẫy chỉ còn màu xám bạc của đá tai mèo và trên gác bếp còn vài bắp ngô cuối cùng, thì cũng là lúc cái đói đã bắt đầu rình rập sau những bờ rào đá của mỗi gia đình. Người ta gieo tam giác mạch lên nương như gieo niềm hy vọng nhỏ nhoi, bởi chỉ loài cây này mới chịu được cái lạnh khắc nghiệt và sự cằn cỗi của đất đai.
Loài cây mảnh mai ấy chỉ cần chút hơi ấm của đất là bật lên mầm xanh, để rồi hơn hai tháng sau đã cho hạt. Hạt xay ra làm bánh, nấu cháo cầm cự qua ngày giáp hạt. Thứ lương thực đơn sơ ấy đã nuôi sống biết bao gia đình, nó mang trong mình sức sống bền bỉ hệt như chính con người nơi đây.
Khi nàng công chúa tỉnh giấc giữa đại ngàn
Trên Cao nguyên đá Đồng Văn – nơi đá nhiều hơn đất, nơi những vách núi tai mèo dựng đứng như vừa chở che, vừa thách thức con người – tam giác mạch đã sống lặng thầm qua bao đời, bao mùa sương gió. Thế nhưng, ẩn sau vẻ mộc mạc ấy lại là nhan sắc rực rỡ và nguyên sơ như một nàng sơn nữ đương tuổi dậy thì.
Từ cuối tháng 9 đến tháng 11 hằng năm là dịp hoa tam giác mạch nở rộ. Hoa trải dài trên những thửa ruộng bậc thang, ngập tràn dưới thung lũng, tựa như dòng suối tím hồng chảy giữa núi rừng; những cánh hoa li ti, mỏng nhẹ như cánh bướm ấy có khả năng đổi màu diệu kỳ theo từng nấc thời gian: lúc mới nở thì trắng tinh khôi, rồi chuyển phớt hồng và cuối cùng sang màu đỏ sậm. Có lẽ vì thế mà mỗi mùa hoa về, cao nguyên như được khoác lên mình chiếc khăn lụa mềm mại, đối lập hoàn toàn với sự lạnh lẽo, cứng cỏi của những dãy núi đá tai mèo hùng vĩ.
Suốt bao năm, vẻ đẹp của tam giác mạch vẫn lặng lẽ, e ấp nơi triền núi chẳng mấy ai để ý. Mọi chuyện chỉ thực sự thay đổi từ năm 2010, khi Cao nguyên đá Đồng Văn được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu – danh hiệu duy nhất ở Việt Nam và thứ hai tại Đông Nam Á vào thời điểm đó.
Những con đường được mở rộng hơn, dòng người tìm đến với Cao nguyên đá ngày một nhiều hơn, mang theo sự tò mò về vùng đất “toàn đá mà con người vẫn sống được”. Và rồi, trong ánh mắt của lữ khách phương xa, loài cây vốn bình thường bỗng trở nên đắt giá bởi vẻ đẹp lạ lẫm, quyến rũ. Những bức ảnh về mùa hoa được các nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp và cả những “phượt thủ” ghi lại, lan truyền trên mạng xã hội đã biến cái tên "tam giác mạch" trở thành một biểu tượng du lịch đầy sức hút.
Từ "cây cứu đói" đến sản phẩm du lịch đặc thù
Nhận thấy sức hút đặc biệt của loài hoa này, cấp ủy và chính quyền địa phương đã chủ trương kết hợp phát triển du lịch với nông nghiệp theo phương châm: "Phát triển dịch vụ, du lịch làm động lực để thúc đẩy kinh tế nông nghiệp; lấy sản phẩm nông nghiệp để phục vụ ngược lại cho dịch vụ, du lịch".
Với sự định hướng ấy, tư duy người dân đã có bước chuyển mình mạnh mẽ: từ trồng cây lấy hạt chống đói sang kiến tạo cảnh quan du lịch. Những mùa hoa tháng 11 hằng năm dần trở thành lễ hội nức tiếng. Diện mạo Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh, Quản Bạ thay đổi từng ngày với hệ thống biển chỉ dẫn, cổng làng truyền thống và homestay được đầu tư đồng bộ. Đặc biệt tại Lũng Táo, Má Lé, Lũng Cú, những nương rẫy xưa kia nay được quy hoạch thành các điểm trồng hoa nghệ thuật với lối đi uốn lượn, đưa du khách hòa mình trọn vẹn vào không gian văn hóa đầy quyến rũ.
Không chỉ dừng lại ở đó, người dân còn sáng tạo nên hệ sinh thái sản phẩm độc đáo: Bánh tam giác mạch mềm thơm, mộc mạc như hơi thở của núi; rượu tam giác mạch men nhẹ, trong vắt như nước suối nguồn; mật ong thanh ngọt hay những gói mì, gói bột... Tất cả đều trở thành thức quà quý gói ghém hồn cốt cao nguyên mà du khách luôn muốn mang về sau mỗi chuyến đi.
Sự hồi sinh trên miền đá và bản tình ca nơi cực Bắc
Tam giác mạch đã mở ra cơ hội làm giàu ngay trên mảnh đất quê hương. Nhiều bạn trẻ người Mông không còn rời bản đi làm xa mà ở lại làm du lịch cộng đồng. Những bản làng trước kia thưa vắng, nay vào mùa hoa thêm rộn ràng tiếng cười, dìu dặt, réo rắt tiếng khèn.
Ngày nay, nói đến Cao nguyên đá Đồng Văn là người ta nghĩ ngay đến hoa tam giác mạch. Loài hoa nhỏ bé ấy đã trở thành biểu tượng cho sức sống của thiên nhiên và con người giữa miền đá; biểu tượng của nghị lực và vẻ đẹp mộc mạc nhưng sâu lắng.
Có thể nói, tam giác mạch không chỉ nở trên đá, mà còn nở trong lòng người, như sự hồi sinh của vùng đất từng chỉ quen với sự khắc nghiệt của thiên nhiên. Tam giác mạch tựa như "nàng công chúa" ngủ quên nay thức giấc: rực rỡ, trong trẻo và đầy kiêu hãnh. Câu chuyện ấy sẽ còn được viết tiếp mỗi mùa hoa nở, như một bản tình ca dịu dàng, dành cho những ai yêu vùng đất nơi cực Bắc Tổ quốc.
