Khi rừng già không còn là chốn dung thân của khỉ mặt đỏ
Thời gian gần đây, người dân tại các xã Lục Yên, Lâm Thượng (thuộc khu vực Lục Yên, tỉnh Lào Cai) liên tục ghi nhận sự xuất hiện của các cá thể khỉ mặt đỏ tại khu vực sinh sống của con người. Những vị “khách bất đắc dĩ” này không còn tỏ ra sợ hãi mà ngang nhiên tiếp cận nhà dân, chuồng trại để tìm kiếm thức ăn, phản ánh một thực tế đau lòng về sự cạn kiệt nguồn sống trong tự nhiên.
Theo ghi nhận của phóng viên Tạp chí điện tử Sinh thái nông nghiệp, tần suất xuất hiện của loài linh trưởng này ngày càng dày đặc. Điển hình, từ ngày 05 đến ngày 08/11/2025, người dân khu vực Hin Lò (thôn Yên Thắng, xã Lục Yên) phát hiện một cá thể khỉ mặt đỏ lớn xuống lục lọi thức ăn. Mới đây nhất, ngày 17/12/2025, tại khu dân cư Chang Pồng (xã Lâm Thượng), người dân tiếp tục quay lại được clip và hình ảnh một cá thể khác đang lang thang kiếm ăn ngay sát khu vực canh tác.
Chúng tôi đã có cuộc trao đổi với ông Hoàng Thái Thập (80 tuổi), một cán bộ hưu trí và là bậc cao niên uy tín tại thôn Yên Thắng, xã Lục Yên. Ông Thập chia sẻ: "Vùng đất Lục Yên vốn được thiên nhiên ưu đãi với địa hình núi đá vôi hiểm trở, xen lẫn đồi đất và thảm thực vật phong phú. Khí hậu mát mẻ quanh năm tạo điều kiện lý tưởng cho động vật phát triển, đặc biệt là các loài linh trưởng. Trước những năm 90, khi rừng chưa bị tàn phá, chuyện thú rừng như cầy hương, khỉ, căng từ trên núi xuống kiếm ăn là điều bình thường, thể hiện sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên".
Tuy nhiên, bức tranh sinh thái ấy nay đã thay đổi. Theo ông Thập, sự phát triển “nóng” của xã hội, áp lực tăng dân số cơ học và đặc biệt là hoạt động khai thác khoáng sản đã bức tử môi trường sống của loài vật này. Con người đã bạt đi những ngọn núi, phá vỡ cấu trúc hang động - nơi trú ngụ tự nhiên của loài khỉ. Bên cạnh đó, diện tích rừng phòng hộ bị thu hẹp khiến nguồn thức ăn tự nhiên của thú rừng cạn kiệt.
"Trên cao đá bị nổ mìn, cây bị chặt phá, không còn quả dại, không còn hang hốc để trú thân nên chúng buộc phải liều mình xuống bản tìm cái ăn. Việc chúng tỏ ra thân thiện hay dạn dĩ thực chất là biểu hiện của sự cùng đường, mất hoàn toàn môi trường sống tự nhiên", ông Thập nhận định.
Bảo vệ sinh cảnh sống - giải pháp then chốt để cứu loài linh trưởng quý hiếm
Được biết, khỉ mặt đỏ có tên khoa học là Macaca arctoides. Đây là loài động vật rừng thuộc Nhóm IIB – Nhóm động vật hoang dã nguy cấp, quý hiếm cần được bảo vệ, được quy định nghiêm ngặt trong Nghị định của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý hiếm. Mọi hành vi săn bắt, giết hại, nuôi nhốt hay buôn bán trái phép loài này đều bị xử lý hình sự.
Đặc điểm của loài này là sống theo bầy đàn lớn, có tập tính xã hội cao. Việc các cá thể đơn lẻ xuất hiện rải rác cho thấy đàn của chúng có thể đã bị xé lẻ, hoặc môi trường sống bị chia cắt nghiêm trọng khiến các cá thể bị lạc đàn.
Vào tháng 08/2022, chúng tôi đã đăng tải bài viết cảnh báo về nguy cơ tuyệt chủng của quần thể khỉ mặt đỏ tại đây. Sự kiên trì của báo chí và người dân đã đem lại một số kết quả tích cực, điển hình là việc một cá thể khỉ mặt đỏ được phát hiện tại Hin Lò đã được Chi cục Kiểm lâm khu vực Lục Yên bàn giao an toàn cho Trung tâm Du lịch và Bảo tồn sinh vật Hoàng Liên (thuộc Vườn Quốc gia Hoàng Liên) vào tháng 11/2024.
Tuy nhiên, việc cứu hộ từng cá thể đơn lẻ chỉ là giải pháp phần ngọn. Nếu "ngôi nhà" của chúng là những cánh rừng núi đá vôi tiếp tục bị phá hủy bởi tiếng mìn khai thác đá, thì nỗ lực bảo tồn sẽ trở nên vô nghĩa. Bảo vệ quần thể khỉ mặt đỏ tại Lục Yên hiện nay không chỉ là câu chuyện bảo tồn một loài vật, mà là bảo vệ sự cân bằng sinh thái, bảo vệ môi trường sống cho chính con người trước biến đổi khí hậu.
Để những cánh rừng Lục Yên không vắng bóng loài linh trưởng quý hiếm, mong rằng các cơ quan chức năng tỉnh Lào Cai sẽ nhanh chóng có những động thái can thiệp kịp thời, đặc biệt là trong việc khoanh vùng bảo vệ sinh cảnh sống cho đàn khỉ mặt đỏ. Việc cấp phép các hoạt động khai thác tài nguyên cũng cần được cân nhắc thận trọng hơn dưới góc độ bảo vệ môi trường bền vững, tránh những tác động xấu lên hệ sinh thái.
Song song với đó, công tác dân vận, tuyên truyền pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã và quản lý vũ khí cần được thực hiện sâu rộng hơn. Chỉ khi cộng đồng thực sự hiểu và trân trọng giá trị của thiên nhiên, chúng ta mới có thể giữ lại được sự đa dạng sinh học cho thế hệ mai sau. Cần vận động người dân không săn bắn, bẫy bắt, đồng thời chủ động báo tin cho cơ quan chức năng khi phát hiện khỉ xuống khu dân cư để có phương án cứu hộ chuyên nghiệp.
