Dấu ấn “vàng xanh” và lời khẳng định từ khoa học
Nhà nghiên cứu văn hóa Phạm Đức Thành Dũng kể, hôm ấy tại Hồng Vân, khi đoàn kết thúc buổi khảo sát và chuẩn bị ra về thì bất ngờ có mấy bạn trẻ tìm đến, tha thiết mời GS. Nguyễn Quốc Vọng xem giúp một loài cây hoang dã. Dừng lại bên bờ suối, GS. Vọng nhận định cây có dáng dấp chè rừng, dù lá chưa mang nét đặc trưng của chè Shan Tây Bắc nhưng nhai thử có vị chát. Biết đâu do thổ nhưỡng, A Lưới lại ẩn giấu một giống chè quý? Nghĩ vậy, ông lấy mẫu mang đi. Chẳng ngờ nửa tháng sau, tin vui vỡ òa: "Đã tìm thấy chè rừng ở Huế!".
Phạm Đức Thành Dũng bảo đó là cơ duyên. Và cũng nhờ cơ duyên ấy, tôi được hầu chuyện GS. Nguyễn Quốc Vọng - người con làng Phước Yên (Quảng Điền), Tiến sĩ Nông học tại Nhật Bản, hiện định cư tại Úc. Gắn bó với các dự án chè Shan tại Việt Nam từ năm 2007, ông hiểu rõ giá trị của loài cây này nên bạn bè thương quý gọi ông là "Giáo sư Chè".
Từ ký ức chiến trường đến những con số biết nói
Từng gắn bó với A Lưới thời chiến, nhìn mẫu lá, tôi nhớ ngay đến địa danh "Dốc Chè". Nhà thơ Tố Hữu từng thảng thốt: "Nhớ ai khắc khoải chiều hè/ Con chim cu gáy Dốc Chè, nôn nao...".
Có lẽ, người hiểu Dốc Chè nhất là ông Hồ Xuân Mãn – người từng dẫn quân vượt Dốc Chè năm 1968. Xuân 1991 trở lại, ông nếm thử và khẳng định loài cây hoa vàng ấy chính là chè rừng chứ không phải trà mi.
Đại tá, nhà văn Nguyễn Khắc Nguyệt, người từng trú quân ở A Lưới xác nhận: “Cây cao quá đầu người, mọc dưới tán rừng, lá to, mép có răng cưa. Trên đường hành quân, nếu gặp cây chè chúng tôi cứ vặt vài cành, anh nuôi đun sôi là có nước dùng cả ngày. Nước màu đen nhờ, vị hơi đắng chát nhưng dễ uống, hoàn toàn không gây mất ngủ”.
Tiếp tục tìm kiếm nhân chứng, tôi tìm gặp nguyên Giám đốc Sở Thương mại Hồ Viết Lễ. Ông khẳng định: Tết năm 1966, đơn vị ông đã từng hái chè Mụ Nú (nay thuộc xã A Lưới 5, TP Huế) nấu cao dự trữ.
Tôi quyết định chuyển toàn bộ thông tin tới Chi cục Kiểm lâm Huế.
Tin vui dồn dập bay về: Ngày 25/8/2025, tại độ cao 1.069 m giáp ranh xã A Lưới 1 và phường Phong Điền, Kiểm lâm phát hiện cây chè cổ thụ cao xấp xỉ 5 m, chu vi 25 cm. Ngày 1/9/2025, cũng tại đây, thêm một cây nữa được tìm thấy với chu vi gần 35 cm. Ngày 4/9/2025, lại phát hiện chè rừng cổ thụ ở Hồng Kim với chu vi lên tới 44 cm. Tại vùng Mụ Nú ở thượng nguồn sông Hữu Trạch, anh em Kiểm lâm cũng tìm thấy những cây chè cao 6 m, chu vi thân trên 31 cm.
Mẫu vật được gửi đi phân tích. Ngày 15/9/2025, QUEENLAB thông báo kết quả: Hai mẫu lá chè tại Mụ Nú (nay thuộc xã A Lưới 5) có đặc điểm hình thái và di truyền tương đồng với mẫu chè Shan (Camellia sinensis var. assamica). Điều kỳ diệu là các mẫu chè Shan này đều xuất hiện ở thượng nguồn sông Hữu Trạch.
Trải nghiệm độc đáo - lời mời gọi từ đại ngàn
Xác định chè cổ thụ Mụ Nú là giống quý hiếm nhờ sinh trưởng trong môi trường tinh khiết, GS. Nguyễn Quốc Vọng đã kiến nghị TP Huế sớm phân tích dược tính và chế biến thử nghiệm để sánh vai với các danh trà thế giới. Ngày 10/10/2025, thành phố đã chỉ đạo xây dựng đề án bảo tồn và nhân giống. Việc phát hiện thứ “vàng xanh” này là minh chứng hùng hồn cho thành quả gìn giữ gần 100.000 ha rừng nguyên sinh của địa phương.
Nhưng giá trị của chè Mụ Nú không chỉ nằm trong phòng thí nghiệm. Với địa thế độc đáo và hệ thống giao thông thủy, bộ hiện có, khu vực Mụ Nú và thượng nguồn Hữu Trạch đang mở ra một tiềm năng du lịch trải nghiệm độc bản.
Tại Mụ Nú, trải nghiệm không đơn thuần là tham quan, mà là một nghi thức “thượng trà” giữa thiên nhiên. Ngồi bên bếp lửa cùng đồng bào Cơ Tu, nghe già làng kể chuyện giữ rừng, chuyện những người lính năm xưa vượt rừng, băng suối, du khách sẽ thấy lòng mình tĩnh lại, cúi đầu tạ ơn Mẹ Thiên nhiên đã hào phóng ban tặng báu vật.
