Vị thế "Gian bếp của châu Âu" và nền tảng nông nghiệp năng suất cao
Vương quốc Đan Mạch có diện tích tự nhiên chỉ khoảng 43.100, song diện tích đất canh tác nông nghiệp chiếm tới 62% lãnh thổ, tương đương gần 27.000. Với dân số 5,6 triệu người và lực lượng lao động nông nghiệp chỉ khoảng 170.000 người (chiếm vỏn vẹn 3% tổng lực lượng lao động xã hội), Đan Mạch đã thiết lập một kỷ lục về hiệu suất sản xuất khi bảo đảm nguồn nông sản, thực phẩm đủ nuôi sống 15 triệu người.
Thống kê thực tiễn cho thấy, trung bình một lao động nông nghiệp Đan Mạch tạo ra sản lượng lương thực đủ đáp ứng nhu cầu cho ba người. Trong nhiều năm qua, hơn 66% tổng sản lượng nông sản của quốc gia này – bao gồm ngũ cốc, bơ, thịt lợn, thịt bò và các chế phẩm sữa – được xuất khẩu tới hơn 170 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới, trong đó thị trường các nước thuộc Liên minh châu Âu (EU) chiếm tới 60%. Nhờ năng lực cung ứng dồi dào và chất lượng vượt trội, Đan Mạch từ lâu đã được mệnh danh là "Gian bếp của châu Âu".
Đáng chú ý, năng suất và chất lượng hàng đầu của nông sản Đan Mạch không được xây dựng dựa trên sự lạm dụng hóa chất thâm canh. Trái lại, nền nông nghiệp nước này vận hành dưới những quy chuẩn kiểm soát chặt chẽ bậc nhất thế giới về liều lượng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, đặt an toàn sinh thái và phát triển hữu cơ lên vị trí ưu tiên hàng đầu.
Bảo vệ tài nguyên nước ngầm: Áp lực sinh thái tạo động lực lập pháp
Là một quốc gia bán đảo và quần đảo tiếp giáp biển, Đan Mạch không sở hữu những hệ thống sông ngòi lớn, dòng chảy bề mặt nội địa rất hạn chế. Toàn bộ nguồn nước sinh hoạt và nước uống của người dân Đan Mạch phụ thuộc 100% vào các tầng chứa nước ngầm dưới lòng đất.
Đặc điểm thủy văn tự nhiên này đặt Đan Mạch trước thách thức sinh thái mang tính sống còn: nếu phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật bị lạm dụng trong canh tác nông nghiệp, lượng tồn dư không được rễ cây hấp thụ sẽ thẩm thấu trực tiếp qua các tầng địa chất, gây ô nhiễm vĩnh viễn túi nước ngầm duy nhất của quốc gia, đồng thời theo dòng chảy đổ ra biển gây ra hiện tượng phú dưỡng hóa, phá hủy hệ sinh thái thủy sinh ven bờ.
Trước nguy cơ hiện hữu đó, Chính phủ Đan Mạch đã hạ quyết tâm chính trị mạnh mẽ, sử dụng công cụ pháp luật để thiết lập kỷ cương trong sử dụng hóa chất nông nghiệp ngay từ thập niên 80 của thế kỷ trước. Nhà nước xây dựng bộ quy chuẩn kỹ thuật chi tiết về định mức phân bón và thuốc bảo vệ thực vật cho từng loại chất đất và từng nhóm cây trồng cụ thể.
Theo quy định bắt buộc, mọi chủ hộ nông dân đều phải đăng ký mã số định danh tại cơ quan quản lý nông nghiệp có thẩm quyền. Hàng năm, người sản xuất phải kê khai chi tiết thời điểm và số lượng phân bón hữu cơ, phân hóa học sử dụng thông qua hệ thống mạng trực tuyến của Bộ Nông nghiệp, đồng thời chịu sự giám sát trực tiếp của các cố vấn kỹ thuật chuyên ngành. Mọi hành vi vi phạm hay sử dụng hóa chất vượt ngưỡng đều phải đối mặt với các chế tài xử phạt hành chính và kinh tế hết sức nghiêm khắc.
Công cụ thuế suất cao và chuẩn mực "Chứng chỉ Xanh" trong quản trị nông trại
Thực tiễn quản lý tại Đan Mạch chỉ ra rằng các kế hoạch hành động mang tính khuyến nghị tự nguyện thường khó đạt mục tiêu nếu thiếu chế tài kinh tế đủ sức răn đe.
Năm 1986, Đan Mạch ban hành "Kế hoạch hành động thuốc bảo vệ thực vật" đầu tiên với mục tiêu cắt giảm 50% khối lượng hóa chất sử dụng trước năm 1997. Tuy nhiên, do vấp phải sự phản đối từ một bộ phận chủ trang trại, kết quả thực thi giai đoạn đầu không đạt kỳ vọng. Đợt tổng kiểm tra của ngành nông nghiệp đầu những năm 1990 cho thấy nông dân đang sử dụng tới 213 hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật khác nhau, nhưng thực tế chỉ có 78 loại nằm trong danh mục được cơ quan chức năng phê duyệt.
Trước thực trạng đó, năm 1996, Chính phủ Đan Mạch đã ban hành quyết sách mang tính đột phá: áp dụng thuế suất thuế bảo vệ thực vật ở mức rất cao, lên tới 54% đối với thuốc trừ sâu, và 33% đối với thuốc trừ cỏ và thuốc trừ nấm. Đòn bẩy tài chính này ngay lập tức phát huy hiệu lực, buộc các chủ trang trại phải tính toán lại bài toán kinh tế, chủ động cắt giảm hóa chất độc hại và chuyển hướng sang các giải pháp sinh học an toàn.
Song hành cùng chính sách thuế, Đan Mạch thiết lập hàng rào pháp lý nghiêm ngặt về tư cách chủ sở hữu đất nông nghiệp. Luật pháp quy định các trang trại có diện tích từ 30 héc-ta trở lên chỉ được phép chuyển nhượng cho những nông dân đã được đào tạo bài bản và sở hữu "Chứng chỉ Xanh" (Green Certificate). Đặc biệt, chủ trang trại không được phép tùy tiện cho tặng hay sang tên thừa kế nông trại cho con cái; thế hệ kế cận bắt buộc phải tích lũy năng lực tài chính để mua lại trang trại từ cha mẹ theo đúng giá trị thị trường. Quy định này bảo đảm đội ngũ chủ trang trại Đan Mạch luôn duy trì trình độ học vấn cao, am hiểu khoa học kỹ thuật và có trách nhiệm pháp lý vững vàng đối với chất lượng nông sản.
Chính sách tạo lập thị trường và hệ thống khuyến nông phục vụ nông dân
Một bài học kinh nghiệm sâu sắc từ Đan Mạch là phương thức kích cầu có định hướng của Nhà nước thay vì áp dụng trợ cấp cào bằng.
Trong tiến trình nhân rộng nông nghiệp hữu cơ, Chính phủ Đan Mạch không lựa chọn phương án trợ cấp tiền mặt trực tiếp cho từng cá nhân chủ trang trại. Thay vào đó, nguồn ngân sách quốc gia được tập trung cho công tác đào tạo nghề, chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật và đặc biệt là chính sách "mở đường" tạo lập dung lượng thị trường tiêu thụ ổn định cho nông sản hữu cơ.
Cụ thể, Nhà nước ban hành chính sách chuyển đổi toàn diện mạng lưới bếp ăn tại các cơ quan công quyền và thiết chế xã hội – từ nhà trẻ, trường học các cấp, bệnh viện công lập cho đến viện dưỡng lão – thành các "Bếp ăn hữu cơ". Động thái này vừa trực tiếp bảo vệ sức khỏe cho các nhóm đối tượng yếu thế trong xã hội, vừa tạo ra một thị trường thu mua nông sản hữu cơ có quy mô khổng lồ, ổn định và dài hạn cho người nông dân yên tâm chuyển đổi cơ cấu sản xuất.
Bên cạnh đó, hệ thống dịch vụ tư vấn và khuyến nông Đan Mạch đóng vai trò hạt nhân trong việc hiện thực hóa các chính sách. Trung tâm Dịch vụ Tư vấn Nông nghiệp Đan Mạch thiết lập mạng lưới gồm 95 trung tâm tư vấn cơ sở trải rộng khắp các vùng miền. Trung bình cứ 18 nông dân lại có một chuyên gia nông nghiệp chuyên trách đồng hành hỗ trợ về thổ nhưỡng, kỹ thuật canh tác hữu cơ, quản lý tài chính và thủ tục chứng nhận.
Hệ thống chứng nhận quốc gia minh bạch và niềm tin của người tiêu dùng
Yếu tố cốt lõi bảo đảm cho sự thành công của thương hiệu nông sản Đan Mạch là sự minh bạch và uy tín tuyệt đối của bộ máy kiểm định Nhà nước.
Theo số liệu từ ông Ejvind Pedersen, Cố vấn trưởng Hội đồng Nông nghiệp và Thực phẩm Đan Mạch, ngay từ năm 1987, Đan Mạch đã trở thành quốc gia tiên phong trên thế giới thiết lập hệ thống chứng nhận nông nghiệp hữu cơ 100% thuộc quyền quản lý trực tiếp của Nhà nước. Đáng chú ý, toàn bộ quy trình cấp chứng nhận này đều được miễn phí hoàn toàn đối với người sản xuất, qua đó triệt tiêu rào cản tài chính cho nông dân khi tham gia chuyển đổi hữu cơ, đồng thời củng cố niềm tin vững chắc của người tiêu dùng trong nước và quốc tế.
Tất cả các chủ thể tham gia chuỗi sản xuất và kinh doanh hữu cơ bắt buộc phải được Cục Nông ngư nghiệp hoặc Cục Thú y và Thực phẩm Đan Mạch thẩm định cấp phép. Định kỳ mỗi năm, các cơ sở đều phải trải qua ít nhất một cuộc kiểm tra toàn diện, đồng thời chịu sự thanh tra đột xuất bất kỳ lúc nào mà không được báo trước. Mọi danh sách tổ chức, cá nhân đạt chuẩn hữu cơ cũng như kết quả biên bản thanh tra đều được công khai minh bạch trên cổng thông tin điện tử của Hội đồng Nông nghiệp và Thực phẩm để toàn xã hội cùng giám sát.
Từ năm 1989, Đan Mạch đã ban hành biểu trưng nhận diện hữu cơ quốc gia thống nhất, đi trước hệ thống nhận diện chung của Liên minh châu Âu tới hơn hai thập kỷ (EU chính thức ban hành năm 2010). Sự gắn kết chặt chẽ giữa giám sát Nhà nước và văn hóa tiêu dùng có trách nhiệm đã thúc đẩy thị trường nội địa phát triển nhảy vọt: đến năm 2014, kim ngạch xuất khẩu và nhập khẩu thực phẩm hữu cơ của Đan Mạch đã đạt trạng thái cân bằng vững chắc nhờ sức mua trong nước không ngừng nâng cao.
