Kể từ khi loài ếch bò Mỹ (Aquarana catesbeiana) – một loài bản địa của Bắc Mỹ được nuôi quy mô lớn làm thực phẩm – bắt đầu hành trình du nhập vào Brazil vào năm 1935 và tiếp tục đợt thứ hai vào những năm 1970, những lộ trình lây truyền xuyên biên giới của nấm Bd đã vô tình được hình thành. Ước tính, các chủng nấm này đã góp phần khiến quần thể của ít nhất 500 loài ếch, cóc rơi vào tình trạng suy giảm báo động.
Cuộc tranh biện về khởi nguồn của nấm Bd-Brazil
Một chủng nấm đặc hữu mang tên Bd-Brazil từng gây ra nhiều tranh luận trong giới học thuật kể từ khi được định danh vào năm 2012. Năm 2018, một công bố trên tạp chí Science từng đưa ra giả thuyết rằng chủng này thực chất khởi phát từ bán đảo Triều Tiên và đề xuất đổi tên thành Bd-Asia-2/Bd-Brazil. Tuy nhiên, những dữ liệu thực chứng mới nhất đang đảo ngược hoàn toàn kết luận đó.
Nghiên cứu vừa được đăng tải trên tạp chí Biological Conservation, với sự hỗ trợ từ Quỹ Nghiên cứu São Paulo (FAPESP), đã đưa ra những bằng chứng đanh thép khẳng định chủng nấm này có nguồn gốc từ chính Brazil. Công trình do các nhà khoa học từ Đại học Bang Campinas (UNICAMP) dẫn đầu cho thấy, sau khi xuất phát từ quốc gia Nam Mỹ này, mầm bệnh mới bắt đầu xâm nhập vào Hoa Kỳ, Nhật Bản và bán đảo Triều Tiên.
Bằng chứng thép từ các mẫu vật bảo tàng và dữ liệu di truyền
Những phân tích về di truyền học cho thấy Bd-Brazil đã hiện diện tại quốc gia này từ tận năm 1916, tức là khoảng hai thập kỷ trước khi ếch bò Mỹ xuất hiện tại đây. Kết quả này có được sau khi các chuyên gia tiến hành xét nghiệm di truyền trên những mẫu ếch được lưu giữ trong các bảo tàng từ thế kỷ 19.
Nhóm nghiên cứu đã tổng hợp đa dạng nguồn dữ liệu, từ việc rà soát kho tàng tài liệu khoa học, kiểm tra 2.280 mẫu vật lưỡng cư tại các bảo tàng động vật học trên toàn thế giới cho đến việc giải mã gen các chủng nấm tại các trang trại nuôi ếch bò hiện nay. Tổng hòa các yếu tố này giúp xác định Brazil chính là “cái nôi” của chủng nấm và hoạt động xuất khẩu thịt ếch chính là con đường phát tán chủ đạo. Tác giả chính của nghiên cứu, Luisa P. Ribeiro, nhấn mạnh rằng kiểu gen này vốn rất phổ biến ở các loài ếch bản địa Brazil với hồ sơ lịch sử lâu đời, trong khi tại các khu vực khác, nấm chỉ mới xuất hiện gần đây và chủ yếu khu trú trên các loài ngoại lai.
Truy tìm lộ trình của mầm bệnh qua dòng lịch sử
Dù việc trích xuất thông tin di truyền từ các mẫu vật bảo tàng gặp không ít rào cản do điều kiện bảo quản sau hàng thế kỷ, các chuyên gia vẫn thành công trong việc tái thiết lập bản đồ phân bố lịch sử của nấm Bd. Trong số hàng nghìn mẫu vật được thu thập từ năm 1815 đến 2014, có 40 mẫu cho kết quả dương tính với nấm Chytrid.
Các ca nhiễm bệnh sớm nhất được ghi nhận trên loài ếch Alytes obstetricans thu thập vào năm 1915 tại vùng Pyrenees (Pháp), tiếp theo là một cá thể thuộc loài Megophrys goeldii thu thập tại Rio de Janeiro vào năm 1964. Những cứ liệu này không chỉ giúp định vị thời gian mà còn phác họa được cách thức nấm Bd âm thầm tồn tại và dịch chuyển trong tự nhiên.
Lập bản đồ các tuyến đường giao thương toàn cầu
Để kiểm chứng giả thuyết về sự lây lan qua con đường xuất khẩu, nhóm tác giả đã thực hiện phân tích 3.617 tuyến đường thương mại thịt ếch kết nối 48 quốc gia. Kết quả cho thấy Bd-Brazil hiện diện rộng khắp tại quốc gia Nam Mỹ này, với hơn một nửa số trường hợp nhiễm bệnh tập trung tại các trang trại chăn nuôi. Đáng chú ý, chủng này được đánh giá là ít độc lực hơn so với chủng Bd-GPL (Global Panzootic Lineage) – một biến thể cực kỳ nguy hiểm có khả năng bắt nguồn từ châu Á.
Dữ liệu thương mại lịch sử cho thấy Brazil đã xuất khẩu ếch bò trực tiếp sang Hoa Kỳ trong giai đoạn 1991-2009, sau đó Hoa Kỳ tiếp tục xuất sang Hàn Quốc vào các năm 2004 và 2008. Việc thiếu vắng các hồ sơ xuất khẩu ngược lại từ Hàn Quốc sang các vùng bị ảnh hưởng khác là luận điểm vững chắc củng cố cho kết luận Brazil mới là nguồn phát tán ban đầu.
Yêu cầu cấp bách về một hàng rào an toàn sinh học
Những phát hiện này là hồi chuông cảnh báo về những lỗ hổng trong quản lý động vật hoang dã và thực phẩm tươi sống. Các nhà khoa học khẳng định thế giới cần những hành động quyết liệt hơn để ngăn chặn các thảm họa sinh học tương tự. Việc siết chặt quy định nhập khẩu, thiết lập hệ thống sàng lọc mầm bệnh định kỳ, áp dụng các biện pháp kiểm dịch nghiêm ngặt và xây dựng mạng lưới giám sát toàn cầu là những ưu tiên hàng đầu để bảo vệ các loài lưỡng cư bản địa trước sự xâm lăng của những loài nấm tử thần trong tương lai.
