Huyền tích "sâm tiến vua" và nghĩa khí người xứ Nghệ
Vùng đất tổng Thổ Hào xưa (nay là xã Bích Hào và xã Kim Bảng tỉnh Nghệ An) bao đời nay vẫn chịu tiếng là vùng đất cằn cỗi, thường xuyên bị thiên tai, lũ lụt đe dọa. Cái nghèo khó đeo bám con người dai dẳng, nhưng bù lại, chính sự khắc nghiệt ấy đã hun đúc nên những con người tài ba và giàu nghĩa khí. Tiêu biểu là Tiến sĩ, danh tướng Phạm Kinh Vỹ - một vị quan văn võ song toàn, yêu nước thương dân thời Hậu Lê.
Tương truyền, trong một lần cầm quân đi truy quét phiến quân phản nghịch nơi biên viễn, tướng quân Phạm Kinh Vỹ cùng binh sĩ phải trú trong rừng sâu, chịu cảnh kham khổ khiến sức khỏe suy kiệt, bệnh tật nhân đó mà phát sinh. Giữa lúc lòng như lửa đốt, ông được thần báo mộng về một loài sâm quý ngay tại khu rừng đóng quân. Ông cho quân tỏa đi tìm kiếm và quả nhiên thấy loại cây có công hiệu diệu kỳ, giúp binh sĩ nhanh chóng hồi phục sinh lực.
Trận ấy ông lập công lớn. Sau khi thắng trận trở về, trong hành trang hồi hương của vị Tiến sĩ không thể thiếu giống cây quý ấy. Ông đem gieo trồng trên đất quê hương Thổ Hào. Không phụ tấm lòng thơm thảo của vị danh tướng, giống sâm lạ đã bén rễ, chịu được cái khắc nghiệt của đất đai cằn cỗi. Cái tên sâm Thổ Hào (hay Hào sâm) ra đời, chính thức "có danh, có phận" từ đó.
Hành trình tìm lại và hồi sinh giống sâm quý
Tuy xuất thân dân dã, được ví là “thứ sâm của người nghèo” nơi quê khó, nhưng Hào sâm sớm đã được lưu danh trong thư tịch cổ. Theo ghi chép của danh sĩ Cao Xuân Dục, sâm Thổ Hào được xếp vào hàng sản vật quý, hằng năm được lựa chọn cẩn trọng để cung tiến vua. Vậy mà sâm Thổ Hào tưởng như bị rơi vào quên lãng ngay trên vùng đất mà nó mang tên.
Quyết tâm không để giống cây quý của cha ông bị thất truyền, cách đây khoảng 10 năm, anh Hoàng Kiểm – một người nặng lòng với kinh tế nông thôn và văn hóa lịch sử – đã dấn thân vào hành trình đầy gian nan tìm lại sâm Thổ Hào. Bị cuốn hút bởi huyền tích xưa, anh không quản ngại vất vả, âm thầm lặn lội khắp nơi để tìm kiếm những "hạt giống" bố mẹ còn sót lại trong tự nhiên. Với tất cả tâm huyết, anh nâng niu gieo trồng, theo dõi từng ngày và khảo nghiệm khắt khe, nghiêm túc chẳng khác nào một nhà chọn giống thực thụ.
Những nỗ lực tâm huyết ấy đã được tiếp sức mạnh mẽ nhờ một dự án khoa học và công nghệ chính thức triển khai từ năm 2021. Đây là bước ngoặt đưa cây sâm Thổ Hào vào quy trình nghiên cứu chuyên sâu. Từ việc tuyển chọn nguồn giống, kỹ thuật canh tác đến thu hoạch, chế biến đều được chuẩn hóa bài bản, nghiêm ngặt.
Những con số biết nói đã chứng minh giá trị thực của loài cây này: kết quả phân tích cho thấy củ sâm tại địa phương có dược tính vượt trội. Đặc biệt, hàm lượng Saponin tổng số - hoạt chất “vàng” làm nên giá trị cốt lõi của nhân sâm - đạt tới 3,1%. Là dược liệu quý nhưng không kén đất, lại thích nghi tốt với nhiều điều kiện thổ nhưỡng và quy trình chăm sóc không quá phức tạp, sâm Thổ Hào đang đứng trước cơ hội lớn để trở thành sản phẩm hàng hóa có tiềm năng thương mại cao.
Du lịch trải nghiệm - hướng đi mới từ dược liệu quý
Sau hành trình không phải là ngắn để hồi sinh, sâm Thổ Hào hôm nay không chỉ phục hồi danh tiếng "vật phẩm tiến vua" năm xưa, mà còn có tiềm năng mở ra sinh kế mới cho vùng đất Bích Hào và Kim Bảng. Đất đai cằn cỗi trước kia nay đã được phủ xanh bởi mô hình canh tác sâm xen canh cây bản địa. Cảnh quan đặc trưng này chính là điểm nhấn để phát triển loại hình du lịch trải nghiệm nông nghiệp – dược liệu.
Một ngày không xa, về với Bích Hào, du khách có thể theo chân người dân đi thăm vườn, nghe kể giai thoại về Tiến sĩ Phạm Kinh Vỹ mang giống sâm quý về cố hương. Thú vị hơn là trải nghiệm "một ngày làm người trồng sâm": tự tay xới đất, gieo hạt, thu hái và chế biến trà từ thân, lá, hoa sâm. Chuỗi hoạt động này không chỉ mang lại cảm xúc chân thực mà còn khơi dậy niềm tự hào về một di sản dược liệu từng được ghi danh trong sử sách.
Sâm Thổ Hào có nhiều tiềm năng để tạo ra bước ngoặt kinh tế cho địa phương. Thay vì chỉ dựa vào nông nghiệp thuần túy như trước, người dân có thể kết hợp phát triển kinh tế từ dược liệu và dịch vụ du lịch.
Anh Hoàng Kiểm, Giám đốc Hợp tác xã (HTX) Tân Hưng Thịnh chia sẻ: “Chúng tôi định hướng xây dựng vùng đất Thổ Hào xưa thành vùng trải nghiệm văn hóa – dược liệu đặc trưng, nơi du khách không chỉ được nhìn thấy cây sâm tiến vua mà còn hiểu được câu chuyện lịch sử và văn hóa sâu xa gắn với vùng đất này”.
“Thông qua đó, HTX mong muốn tạo ra sinh kế bền vững, giúp bà con nông dân chuyển đổi tư duy từ sản xuất nhỏ lẻ sang làm kinh tế hàng hóa kết hợp dịch vụ. Mỗi sản phẩm trao đến tay người tiêu dùng sẽ không chỉ là dược liệu quý, mà còn gói ghém cả khát vọng đổi đời và niềm tự hào của người dân trên mảnh đất cằn cỗi nhưng giàu nghĩa khí này” – Giám đốc HTX Tân Hưng Thịnh trải lòng đầy tâm huyết.
Từ giống quý cha ông để lại, sâm Thổ Hào đang trở thành “cây kinh tế” chủ lực đúng nghĩa: vừa tạo sinh kế, vừa giữ gìn bản sắc và nâng tầm hình ảnh của một vùng quê từng chịu nhiều gian khó. Với sự chung tay của chính quyền, nhà khoa học và cộng đồng, mô hình này kỳ vọng sẽ trở thành điểm sáng mới trên bản đồ du lịch nông nghiệp – dược liệu của tỉnh Nghệ An.
