Vì sao hải sản dễ bị gian lận?
FAO tin rằng hải sản là điểm nóng về gian lận thực phẩm, chủ yếu vì hoạt động buôn bán mặt hàng này quá phức tạp. Ngành hải sản toàn cầu có hơn 12.000 loài khác nhau, với vô số tên gọi và nguồn gốc đa dạng. Cùng với đó, chuỗi cung ứng kéo dài, đi qua nhiều quốc gia và cơ quan quản lý khác nhau đã tạo ra kẽ hở cho các hành vi gian lận. Các hình thức gian lận phổ biến bao gồm việc tráo đổi loài cá, ghi sai thông tin trên nhãn mác, khai gian nguồn gốc hoặc phương pháp đánh bắt, thậm chí bơm thêm nước, sử dụng phẩm màu để tăng trọng lượng hoặc cải thiện hình thức sản phẩm.
Tại một số thị trường, chênh lệch giá là động cơ chính dẫn đến gian lận. Ví dụ, tại Ý, cá vược nuôi sau khi được dán nhãn “đánh bắt tại địa phương” có thể bán với giá gấp 2-3 lần so với sản phẩm cùng loại từ Hy Lạp hoặc Thổ Nhĩ Kỳ. Lợi nhuận càng lớn, động cơ cho các hành vi ghi nhãn thiếu minh bạch càng cao.
Tổ chức phi lợi nhuận Oceana đã phân tích hơn 25.000 mẫu hải sản và phát hiện khoảng 1/5 trong số đó bị ghi sai tên loài, tức là sản phẩm bán ra không khớp với nhãn mác. Vấn nạn này xuất hiện ở 55 quốc gia, trải rộng khắp các châu lục, liên quan đến nhiều loại cá thường bị tráo đổi như cá tuyết và cá tra (cá da trơn).
Một cuộc khảo sát của EU cũng cho thấy khoảng 1/3 các cơ sở dịch vụ ăn uống lớn ghi nhãn hải sản không chính xác. Nghiên cứu khác chỉ ra rằng tại thị trường Trung Quốc, tỷ lệ gian lận trong một số lô hàng được kiểm tra có thể lên tới 75,5%.
Công nghệ kiểm định ngày càng tiến bộ, nhưng chưa đủ
FAO chỉ ra rằng với sự phát triển của các công nghệ như xét nghiệm ADN, phân tích đồng vị và cộng hưởng từ hạt nhân, khả năng xác thực nguồn gốc hải sản đã được cải thiện đáng kể. Tuy nhiên, các công nghệ này có chi phí cao và đòi hỏi kỹ thuật phức tạp, nên việc ứng dụng rộng rãi vẫn còn hạn chế.
Theo các quan chức, tại một số thị trường lớn, tỷ lệ lấy mẫu kiểm tra sản phẩm nhập khẩu thậm chí còn dưới 1%, đồng nghĩa với việc nhiều sản phẩm có vấn đề có thể đã bị bỏ lọt. Vì vậy, thay vì chỉ mở rộng quy mô kiểm nghiệm, việc tập trung giám sát các loài có nguy cơ cao, các chuỗi cung ứng rủi ro và những biến động giá bất thường được xem là giải pháp hiệu quả hơn. Thêm vào đó, sự chênh lệch về trình độ công nghệ kiểm định giữa các quốc gia có thể làm gia tăng khoảng cách về năng lực quản lý.
Giải pháp trong tương lai: Hoàn thiện hệ thống pháp lý
FAO cho rằng để giải quyết gian lận trong ngành thủy sản, cần cải thiện các khuôn khổ pháp lý hiện hành thay vì cố gắng thiết lập một cơ chế giám sát toàn cầu duy nhất. Theo đó, các quốc gia sẽ từng bước tích hợp công nghệ kiểm định phù hợp vào hệ thống quản lý thực phẩm và thủy sản của mình, đồng thời tăng cường năng lực chung thông qua hợp tác khu vực và chia sẻ nguồn lực phòng thí nghiệm.
Báo cáo cũng khuyến nghị cần tiêu chuẩn hóa quy định ghi nhãn hải sản toàn cầu, đặc biệt là ưu tiên sử dụng tên khoa học để giảm thiểu nhầm lẫn do tên gọi khác nhau giữa các ngôn ngữ và khu vực. Tuy nhiên, FAO thừa nhận việc thiết lập các tiêu chuẩn thống nhất vẫn đối mặt với nhiều trở ngại trong thực tế, do số lượng loài thủy sản quá lớn cùng sự khác biệt về tập quán kinh doanh và văn hóa giữa các quốc gia.
