Giống dê Ireland cổ không chỉ là một phần di sản mà còn mang mã gene đặc trưng của tổ tiên từ cách đây 3 thiên niên kỷ. Qua phân tích các di cốt di truyền, các nhà khoa học phát hiện giống dê quý hiếm hiện nay có sự tương đồng DNA mạnh mẽ nhất với quần thể dê cuối thời kỳ Đồ đồng. Sự tồn tại không bị gián đoạn này càng làm tăng tính cấp thiết của việc bảo tồn giống dê đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng – một “báu vật sống” từ quá khứ nông nghiệp của Ireland.
Nghiên cứu do Đại học Dublin (UCD) phối hợp với Đại học Queen's Belfast và các chuyên gia quốc tế thực hiện, công bố trên Tạp chí Khoa học Khảo cổ học. Công trình kết hợp giữa sinh học phân tử và khảo cổ học này mang đến góc nhìn mới về lịch sử canh tác, đồng thời củng cố lập luận bảo tồn giống dê Old Irish Goat như một minh chứng sống động cho các cộng đồng nông nghiệp sơ khai.
Phát hiện di cốt dê cổ nhất Ireland
Các chuyên gia đã kiểm tra mẫu xương dê tìm thấy tại pháo đài Haughey (hạt Armagh) – một pháo đài trên đồi có niên đại khoảng năm 1100-900 trước Công nguyên, cùng các mẫu vật từ thị trấn thời Trung cổ Carrickfergus (hạt Antrim).
Bằng phương pháp định tuổi bằng đồng vị carbon phóng xạ kết hợp xét nghiệm gene và protein, nhóm nghiên cứu xác nhận các mẫu vật thời Đồ đồng này là di cốt dê cổ nhất từng được xác định tại Ireland. Khi so sánh bộ gene của chúng với các giống dê hiện đại, sự tương đồng gần nhất thuộc về giống dê Ireland cổ đang bị đe dọa nghiêm trọng.
"Việc kết hợp di truyền học, phân tích protein và khảo cổ học đã cho phép chúng ta phục dựng hình ảnh các loài động vật từ hàng nghìn năm trước. Hậu duệ của chúng vẫn đang sống cùng chúng ta như một phần di sản sinh học văn hóa," Phó Giáo sư Kevin Daly, Trường Nông nghiệp và Khoa học Thực phẩm, đồng tác giả nghiên cứu cho biết.
Sức sống của dê hoang Ireland
Trong lịch sử, dê Ireland (an Gabhar Fiáin) chiếm vị trí độc đáo trong văn hóa địa phương. Hiện nay, chúng vẫn tồn tại trong những đàn nhỏ sống hoang dã, biểu tượng cho sự kiên cường của vùng nông thôn nhờ khả năng chống chịu tốt, gặm cỏ trên các vùng đất cằn cỗi và cho nguồn sữa giàu dinh dưỡng.
Sự hiện diện của loài dê đã in đậm dấu ấn trong các lễ hội và nếp sống nông thôn truyền thống của người dân Ireland suốt hàng thế kỷ. Điển hình là Hội chợ Puck ở Killorglin (hạt Kerry), một trong những lễ hội lâu đời nhất nước này. Mỗi tháng Tám, một con dê núi sẽ được phong làm "Vua Puck" cai quản lễ hội. Dù nguồn gốc còn gây tranh cãi, lễ hội này phản ánh mối liên kết sâu sắc giữa loài dê với bản sắc cộng đồng Ireland.
“Dù trải qua hàng nghìn năm với nhiều thay đổi về phương pháp canh tác, những con dê này vẫn giữ được mối liên hệ di truyền đáng kinh ngạc với tổ tiên,” Tiến sĩ Jolijn Erven, đồng tác giả chính của nghiên cứu chia sẻ.
Phân tích protein và vật chất di truyền
Để đảm bảo tính chính xác, các nhà nghiên cứu đã sử dụng phương pháp "dấu vân tay protein" (ZooMS) để xác định loài thông qua các dấu vết nhỏ của collagen được bảo tồn. Sau đó, họ giải trình tự DNA cổ đại, so sánh với hàng trăm giống dê hiện đại trên toàn thế giới. Kết quả khẳng định sự liên tục đáng kể của quần thể dê trên đảo suốt hơn 30 thế kỷ.
Nghiên cứu cũng chỉ ra sự suy giảm đa dạng di truyền gần đây. Trong khi dê thời Trung cổ có biến dị di truyền rộng, giống dê hiện đại lại cho thấy dấu hiệu giao phối cận huyết rõ rệt. Các nhà khoa học nhận định đây là hậu quả của hiện tượng "nút thắt cổ chai" di truyền do số lượng cá thể sụt giảm mạnh trong những thập kỷ gần đây.
“Đây là cột mốc quan trọng, cung cấp bằng chứng khoa học xác nhận giống dê Old Irish Goat là một phần sống động của di sản cổ xưa. Nó nhấn mạnh sự cấp thiết phải bảo vệ giống vật nuôi này,” bà Sinead Keane, đại diện Hiệp hội Old Irish Goat nhấn mạnh.
Đồng tác giả chính, Tiến sĩ Judith Findlater (Đại học Queen's Belfast), đã qua đời trước khi nghiên cứu được công bố. Một phần công trình này là kết quả từ nghiên cứu tiến sĩ của bà về thời Trung cổ tại Carrickfergus.
