Vẻ đẹp thuần khiết giữa thung lũng biếc xanh
Quỳnh Sơn là ngôi làng cổ mang vẻ đẹp thuần khiết của vùng cao xứ Lạng. Làng nằm giữa thung lũng Bắc Sơn rộng lớn, bằng phẳng. Nơi đây không khí trong lành, cảnh quan thiên nhiên vô cùng tươi đẹp, hữu tình. Bao quanh cánh đồng trù phú là núi non hùng vĩ điệp trùng, mướt mát màu xanh của rừng tự nhiên. Một dòng suối nhỏ biếc xanh hiền hòa uốn lượn như một dải lụa mềm giữa cánh đồng quanh năm tươi tốt. Mặc dù ở gần khu vực phố thị sầm uất nhưng Quỳnh Sơn không bị ảnh hưởng bởi kiến trúc nhà hiện đại của người Kinh như nhiều nơi khác. Làng gồm hơn 400 nóc nhà nhưng tất cả đều là loại nhà sàn truyền thống 3 hoặc 5 gian 2 chái, lợp ngói âm dương của người Tày vùng Bắc Sơn. Loại nhà này được người dân ở đây rất ưa thích bởi thoáng đãng, mát mẻ về mùa hè, ấm áp về mùa đông. Từ sát chân núi, những ngôi nhà sàn bình dị như vươn dần ra giữa cánh đồng để hòa vào cảnh sắc thiên nhiên tươi đẹp. Tất cả đều quay về hướng Nam một cách nhất quán tạo nên vẻ đẹp độc đáo, thi vị.
Phần lớn nhà có bộ khung bằng gỗ nghiến hoặc gỗ lý vững chắc, vách được bưng bằng ván, sàn lát ván gỗ, trong đó có những ngôi nhà cổ đã hơn 100 năm tuổi. Lác đác có những ngôi nhà thưng vách và lát sàn bằng tre vầu đập dập. Nhà sàn Quỳnh Sơn mang đặc trưng riêng của vùng Bắc Sơn, cửa chính không mở ở gian giữa như nhà sàn ở vùng Bình Gia, Văn Quan, Chi Lăng… mà thường mở ở đầu hồi. Đối diện với cửa chính là bàn thờ tổ tiên được bài trí rất trang trọng với bát hương, câu đối, hình vẽ linh vật,... Nhà sàn luôn đứng biệt lập, bao quanh là sân vườn, đồng ruộng toát lên vẻ yên bình. Cứ mỗi độ thu về, đứng từ trên đỉnh núi Nà Lay nhìn xuống, bản làng đẹp như một bức tranh thủy mặc. Trong không gian đầy nắng, màu nâu trầm của nhà sàn nổi bật trên nền vàng óng của lúa chín, hòa cùng màu xanh của núi rừng, vườn cây tạo nên những mảng màu đa sắc đầy ấn tượng thu hút các nhiếp ảnh gia từ khắp nơi đổ về “săn” ảnh.
Nơi lưu giữ "hồn cốt" và di sản người Tày
Làng Quỳnh Sơn là nơi cư trú từ rất lâu đời của người Tày, với 5 thôn. Có lẽ, từ xa xưa do người mở đất mang họ Dương nên ngày nay, gần 100% dân số trong làng mang họ Dương, trừ những người mới đến định cư hoặc về làm dâu, rể. Họ Dương ở Quỳnh Sơn gồm nhiều nhánh như Dương Công, Dương Doãn, Dương Đình... Kinh tế của người dân chủ yếu là thuần nông với nghề trồng lúa nước, trồng ngô, hoa màu và cây thuốc lá... Nông sản của vùng Bắc Sơn nói chung và Quỳnh Sơn nói riêng đều rất chất lượng. Quỳnh Sơn nổi tiếng với các sản phẩm OCOP như gạo nếp thơm ngon, gà nuôi bằng ngô hạt, lợn đen nuôi tự nhiên... Ngoài ra, người dân nơi đây còn duy trì một số nghề thủ công truyền thống như làm ngói âm dương, làm bún khô... Làng có khoảng hơn 20 hộ làm ngói nung lò củi. Ngói âm dương của Quỳnh Sơn bền đẹp có tiếng, không chỉ dùng ở địa phương mà còn bán đi khắp nơi trong và ngoài tỉnh, cung không đủ cầu. Đặc biệt, nghề làm ngói âm dương tại đây đã trở thành di sản văn hoá phi vật thể tiêu biểu, chứa đựng những tri thức dân gian phong phú, quý giá của đồng bào Tày.
Bên cạnh nghề làm ngói, Quỳnh Sơn còn lưu giữ được nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể giá trị khác. Tiêu biểu là di tích đình Quỳnh Sơn, được UBND tỉnh Lạng Sơn công nhận Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh từ năm 2002. Đình có từ lâu đời, do dân làng lập nên để thờ Dương Tự Minh (hiệu là Cao Sơn Quý Minh đại vương) – vị nhân thần có công đánh đuổi giặc phương Bắc bảo vệ quê hương, được nhân dân suy tôn là Thành hoàng làng. Kiến trúc hiện nay của đình được dựng từ năm 1924, mang đậm phong cách thời Nguyễn. Hằng năm, vào ngày 12 và 13 tháng Giêng, dân làng lại mở hội lớn với sự tham gia của đông đảo nhân dân và du khách thập phương. Hội Lồng Tồng (hội xuống đồng) Quỳnh Sơn là một trong những lễ hội truyền thống tiêu biểu nhất của người Tày Lạng Sơn. Hội có nghi thức tế Thần Nông, cầu mùa và cầu bình an “Quốc thái dân an, nhân khang vật thịnh”, cày hạ điền mở đầu cho một năm làm ăn mới.
Dường như những nét đẹp của miền đất, con người Quỳnh Sơn đã được hội tụ, “phô diễn” một cách đầy đủ nhất ở lễ hội này. Trong ngày hội, nam nữ mặc những bộ trang phục truyền thống đẹp nhất của dân tộc mình. Giữa tiết trời xuân, màu chàm đen nền nã của áo, khăn hòa cùng sắc xanh của núi rừng tạo nên một khung cảnh thanh bình, đậm chất vùng cao. Lễ vật cúng tế gồm: gà trống, xôi gấc, xôi cẩm, bánh dày, bánh ngải, bánh chưng đen, khẩu sli làm từ nếp cái hoa vàng,... đều là những sản vật, tinh hoa văn hóa ẩm thực của Quỳnh Sơn. Hội có nhiều trò chơi, trò diễn dân gian như: giã gạo bằng công cụ thô sơ (giã tay bằng chày vồ và cối gỗ), thi gói bánh chưng đen (đặc sản nổi tiếng của vùng Bắc Sơn), đánh cờ tiên, hát then, hát lượn, hát ví, chơi đu, ném còn... Ở Quỳnh Sơn, con người và cảnh sắc thiên nhiên luôn hòa quyện với nhau tạo nên vẻ đẹp hài hòa - nguyên sơ và thuần khiết.
Điểm đến của những trải nghiệm nguyên bản
Từ năm 2010, Quỳnh Sơn đã được lựa chọn làm mô hình thí điểm du lịch cộng đồng đầu tiên của tỉnh, tạo điểm đến cho khách tham quan. Những ngôi nhà sàn truyền thống đã được nâng cấp, tân trang đủ công năng, thẩm mỹ để trở thành các homestay rộng cửa đón khách quý muôn phương. Đến nơi đây, du khách được hòa mình vào đời sống của người dân bản địa giàu lòng mến khách để có những trải nghiệm chân thực về cuộc sống của người dân miền núi Lạng Sơn với những phong tục tập quán độc đáo, đặc sắc; đời sống tinh thần phong phú, đa dạng... Tại đây, du khách được thưởng thức ẩm thực đặc trưng của vùng Bắc Sơn như lợn quay, bánh chưng đen, xôi cẩm, khau nhục, thịt lợn ướp lá mác mật nhồi ống nứa nướng than hoa, lạp sườn làm từ lợn đen, gà luộc hoặc nướng than, thịt treo... Nguồn lương thực, thực phẩm đó chủ yếu do chính bàn tay của người Quỳnh Sơn gieo trồng, chăn nuôi, chế biến.
Bên bếp lửa nhà sàn hoặc khoảng sân rộng trước nhà, du khách được thưởng thức những làn điệu then do đội văn nghệ Quỳnh Sơn gồm những người dân địa phương biểu diễn. Đêm đêm tiếng đàn tính réo rắt vang lên giữa không gian tĩnh mịch, yên bình của vùng cao đem đến cho du khách những cảm nhận khó quên về sắc màu văn hóa bản địa. Khoảng thời gian lưu trú tại đây, du khách còn có thể trải nghiệm nhiều hoạt động khác như: thăm lò sản xuất ngói âm dương, chèo ván đứng (SUP) trên suối, leo núi Nà Lay để chiêm ngưỡng toàn cảnh thung lũng Bắc Sơn, thăm nhà sàn cổ để tìm hiểu kiến trúc truyền thống, trực tiếp tìm hiểu đời sống sinh hoạt, lao động sản xuất của người Tày như xem quay lợn, làm bánh dày, bánh ngải, làm bún, gặt lúa, đập lúa bằng loỏng gỗ… Người Tày Quỳnh Sơn cởi mở, thân thiện, mến khách luôn đem đến cho du khách những trải nghiệm khó quên.
Cùng với đó, do Quỳnh Sơn nằm trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn và Khu di tích quốc gia đặc biệt Khởi nghĩa Bắc Sơn, nên rất thuận tiện để kết nối tới nhiều điểm tham quan du lịch hấp dẫn. Những ngày lưu trú ở Quỳnh Sơn, du khách có thể tới tham quan hầu hết các điểm đó chỉ trong bán kính từ vài km đến 30 km như: Bảo tàng Khởi nghĩa Bắc Sơn, đình Nông Lục, đồn Mỏ Nhài, Đền thờ liệt sĩ Bắc Sơn (xã Bắc Sơn), rừng Khuổi Nọi, suối Mỏ Mắm, vườn quýt Hang Hú (xã Vũ Lễ), di tích trường Vũ Lăng, thắng cảnh hồ Vũ Lăng (xã Vũ Lăng)... Bên cạnh đó là hệ thống hang động đá vôi nằm trong vòng cung Bắc Sơn – nơi cư trú của người tiền sử thuộc Văn hóa Bắc Sơn (11.000 - 6.000 năm cách ngày nay) và văn hóa Hậu kỳ đá mới (5.000 - 3.000 năm cách ngày nay) như: Hang Dơi (xã Vũ Lễ), hang Bà Đầm (xã Nhất Hòa)... Đa phần đó là các Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia, các điểm du lịch nổi tiếng của tỉnh Lạng Sơn, đã và đang thu hút đông đảo khách tham quan trong và ngoài tỉnh.
Tài nguyên thiên nhiên và văn hóa bản địa đặc sắc của người Tày đã tạo tiền đề, cơ sở vững chắc để Quỳnh Sơn phát triển kinh tế du lịch. Sự quan tâm của các cấp chính quyền, ý thức trân trọng, giữ gìn môi trường sinh thái, cùng những giá trị văn hóa truyền thống cốt lõi được kết tinh qua nhiều đời của người dân nơi đây đã tạo nên sự phát triển bền vững của điểm du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn. Sự gắn kết giữa du lịch với phát triển kinh tế nông nghiệp đã từng bước đem đến cuộc sống ấm no, sung túc cho đồng bào Tày, qua đó thiết thực góp phần bảo tồn di sản văn hóa của địa phương.
Bà Trần Bích Hạnh – Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch tỉnh Lạng Sơn cho biết: “Việc Quỳnh Sơn được vinh danh là “Làng Du lịch tốt nhất thế giới” đã mở ra những cơ hội, triển vọng mới cho du lịch Lạng Sơn. Đây chính là mô hình điểm để tỉnh tiếp tục nhân rộng, tạo nên sản phẩm du lịch đặc trưng mang tính vùng miền cho xứ Lạng. Qua đó, góp phần cải thiện, nâng cao đời sống của đồng bào các dân tộc thiểu số, phát huy tiềm năng, thế mạnh của Lạng Sơn, đưa du lịch tỉnh nhà phát triển ngày càng bền vững”.
Giữa mây trời xứ Lạng, làng du lịch Quỳnh Sơn giống như một viên ngọc quý biếc xanh ngày càng tỏa sáng.
