Nông sản từ đồng ruộng, núi rừng vốn chỉ được bán dưới dạng nguyên liệu thô với giá trị thấp. Dù người nông dân đổ nhiều công sức, phần lớn lợi nhuận lại thất thoát qua các khâu trung gian, chế biến và thương hiệu. Nghịch lý "được mùa mất giá" - khi sản phẩm chất lượng không đi đôi với giá bán tương xứng - đã trở thành một thực trạng cố hữu tại nhiều vùng quê.
Tuy nhiên, một sự chuyển dịch mang tính cấu trúc đang diễn ra tại nhiều địa phương của Trung Quốc. Các làng quê không còn cam chịu vai trò "nhà cung cấp nguyên liệu" mà chủ động chuyển mình thành "nhà sản xuất thành phẩm". Động lực cốt lõi của quá trình này là việc đẩy mạnh chế biến sâu, một chiến lược giúp kéo dài chuỗi giá trị, nâng tầm nông sản và khai thác hiệu quả các nguồn lực tại chỗ. Cách làm này đang từng bước góp phần đổi mới diện mạo kinh tế nông thôn.
Vì sao bán thô không phải là con đường bền vững?
Từ rất lâu, nông nghiệp truyền thống thường mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn của việc "bán nguyên liệu", với những bất cập thể hiện rất rõ. Được mùa mất giá đã trở thành một quy luật nghiệt ngã. Các loại nông sản tươi như vải, quýt, hồng, rau củ có thời hạn bảo quản ngắn, khó vận chuyển. Vào vụ thu hoạch rộ, nguồn cung tăng đột biến lập tức đẩy thị trường vào cảnh dư thừa. Kết cục là nông dân phải bán tháo bán đổ, thậm chí ngậm ngùi nhìn nông sản thối rữa ngoài đồng. Những trái quýt ở Dung An (Quảng Tây) trước đây chủ yếu bán tươi, giá cả trồi sụt thất thường, thu nhập của người dân vô cùng bấp bênh. Hay như quả hồng ở Cung Thành cũng từng phụ thuộc vào việc bán tươi và sấy khô đơn giản, khiến giá trị của cả một ngành hàng không thể cất cánh.
Biên lợi nhuận mỏng là một vết thương chí mạng. Hạt lúa hay gia súc, gia cầm, khi bán dưới dạng nguyên liệu sơ chế, không gian lợi nhuận bị ép đến mức tối đa. Lúa mì ở Dân Nhạc (Cam Túc) trước đây chỉ bán hạt thô, thu nhập chẳng đáng là bao. Nhưng sau khi qua chế biến sâu, nó có thể tạo ra hơn 60 loại sản phẩm từ mì sợi, bột, giấm thủ công đến các loại bánh đặc sản, giá trị tăng lên gấp nhiều lần. Không có chế biến, không có sự cải tiến, nông sản chỉ có thể rơi vào vòng xoáy "tăng sản lượng để cạnh tranh, giá càng thấp nông dân càng thiệt".
Chuỗi giá trị ngắn, sức chống chịu rủi ro yếu, đó chính là vấn đề gốc rễ. Khi chỉ dừng lại ở khâu trồng trọt và chăn nuôi, kinh tế nông thôn sẽ bị ghìm chân ở bậc thang thấp nhất của chuỗi giá trị. Quyền định giá, tiếng nói trên thị trường nằm trong tay thương lái. Thị trường tốt thì hưởng chút lãi mỏng, thị trường xấu thì thua lỗ nặng nề, chuyện tăng thu nhập cho người nông dân lại càng xa vời.
Mô hình "trông trời, trông đất, trông giá" này đã quá lạc hậu so với nhịp độ phát triển của nông thôn. Nông nghiệp muốn bứt phá, làng quê muốn làm giàu, lối thoát duy nhất chính là phải vượt ra khỏi tư duy bán nguyên liệu để dấn thân vào con đường chế biến.
Chế biến sâu giúp nông sản "thay da đổi thịt"
Nói đến chế biến sâu nông sản, cốt lõi không phải là việc rửa, phơi, đóng gói đơn thuần. Đó là dùng tư duy công nghiệp để cải tạo nông nghiệp, dùng công nghệ để khai phá giá trị, tận dụng đến cùng giá trị của từng sản vật quê hương.
Từ một quả tươi đến một danh mục sản phẩm đa dạng, từ một mặt hàng đơn lẻ đến một hệ sinh thái hoàn chỉnh, thực tiễn ở nhiều nơi đã chứng minh sức mạnh to lớn của chế biến sâu.
Tại Cung Thành (Quảng Tây), quả hồng nhỏ bé đã có một cuộc lột xác ngoạn mục. Địa phương này đã phá vỡ giới hạn truyền thống, không chỉ làm hồng sấy hay hồng giòn. Người dân ở đây đầu tư nghiên cứu sâu để kéo dài chuỗi sản phẩm, cho ra đời rượu hồng, giấm hồng, viên ngậm tanin từ hồng. Không dừng lại ở đó, họ còn sáng tạo ra các sản phẩm hóa mỹ phẩm như xà phòng, mặt nạ, tinh chất từ tanin hồng, hiện thực hóa việc khai thác toàn bộ chuỗi giá trị của quả hồng. Điều này đã đẩy giá trị gia tăng của sản phẩm lên gấp 4 lần so với bán quả tươi, giúp ngành hồng địa phương dứt khoát thoát khỏi cuộc đua xuống đáy về giá.
Tại Dung An (Quảng Tây), những quả quýt vàng trước đây chỉ có thể bán tươi, nay đã thực hiện được cú nhảy "từ nông sang công" nhờ chế biến sâu. Huyện đã quy tụ hơn 20 doanh nghiệp công nghiệp sinh thái, hình thành một cụm công nghiệp với công suất chế biến 20.000 tấn quýt mỗi năm. Hàng trăm sản phẩm mới như nước ép, quýt sấy thăng hoa, thức uống lợi khuẩn đã ra đời, giúp người dân hoàn toàn thoát khỏi nỗi lo tồn đọng hàng tươi và biến thứ quả nhỏ trên núi thành đặc sản bán chạy suốt bốn mùa.
Tại Phủ Viễn (Hắc Long Giang), một con ngỗng trắng đã làm sống lại cả một chuỗi công nghiệp nông thôn. Doanh nghiệp địa phương đã kết hợp kỹ thuật hun khói ngỗng gia truyền với công nghệ chế biến hiện đại, đạt tới trình độ chế biến tinh vi "tận dụng mọi bộ phận". Một chuỗi giá trị khép kín từ chăn nuôi, chế biến sâu đến bán hàng có thương hiệu đã được thiết lập, đưa sản phẩm ngỗng bản địa vượt ra khỏi vùng Đông Bắc để có mặt trên bàn ăn khắp cả nước, tạo ra nguồn thu nhập đa chiều từ chăn nuôi, chế biến và việc làm tại chỗ.
Tại Dân Nhạc (Cam Túc), một hạt lúa mì bình thường đã mở ra những giá trị không ngờ. Địa phương đã xây dựng một khu trình diễn liên kết toàn chuỗi ngành, chế biến lúa mì thành hơn 60 sản phẩm thuộc 10 nhóm ngành hàng. Khu công nghiệp này mỗi năm sản xuất hàng loạt sản phẩm như mì sợi, bột mì, giấm thủ công, các loại bánh đặc sản, đạt giá trị sản lượng 50 triệu nhân dân tệ/năm, giúp kinh tế tập thể của các làng tăng thu nhập trung bình 300.000 nhân dân tệ/năm, đưa ngành ngũ cốc thô lên một tầm cao mới về cả chất và lượng.
Từ "bán nguyên liệu" sang "bán sản phẩm", nghe qua tưởng chỉ là thêm vài công đoạn, nhưng thực chất đó là một cuộc nâng cấp toàn diện về giá trị của nông nghiệp: hao hụt giảm, chủng loại phong phú, thời hạn sử dụng kéo dài, biên độ lợi nhuận mở rộng. Nông sản nhờ đó đã hoàn toàn thoát khỏi thế bị động.
Tái cấu trúc kinh tế nông thôn: Không chỉ là tăng thu nhập
Nhiều người vẫn nghĩ chế biến sâu chỉ giúp nông sản bán được nhiều tiền hơn, nhưng thực tế còn đi xa hơn thế. Nó kéo theo sự tái định hình toàn diện về cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động và mô hình phát triển, bơm một nguồn năng lượng bền bỉ cho công cuộc phục hưng nông thôn.
Giữ lợi nhuận ở lại, làm giàu cho nông thôn
Trước đây, khi bán nông sản thô, phần lớn lợi nhuận chảy vào túi các khâu chế biến, thương hiệu và phân phối ở hạ nguồn. Nông thôn chỉ nhận lại phần tiền công ít ỏi từ việc trồng trọt, chăn nuôi. Nhưng khi phát triển chế biến sâu, đặt nhà xưởng tại làng, giữ chuỗi sản xuất ở lại địa phương, thì toàn bộ phần giá trị gia tăng, lợi nhuận từ thương hiệu sẽ được giữ lại, làm giàu cho chính người nông dân. Ngành hạt ý dĩ ở Tấn Vân (Chiết Giang) là một ví dụ. Địa phương đã đưa vào các dây chuyền tự động, tiêu chuẩn hóa, giải quyết các điểm nghẽn cố hữu như hiệu suất thấp, tỷ lệ vỡ hạt cao, chi phí nhân công lớn của cách làm truyền thống. Nhờ đó, chất lượng và hình thức sản phẩm được cải thiện vượt bậc. Hạt ý dĩ thô giá rẻ ngày nào đã lột xác thành hàng hóa chất lượng cao, giá bán tăng vọt, thực sự giúp người dân và hợp tác xã tăng thu nhập.
Tạo việc làm tại chỗ, hiện thực hóa giấc mơ "ly nông bất ly hương"
Các ngành thuần nông mang tính thời vụ rất cao, lúc nông nhàn dân làng không có việc làm, dẫn đến làn sóng di cư lao động. Ngược lại, một cụm công nghiệp chế biến sâu cần nguồn nhân lực ổn định cho sản xuất, đóng gói, kiểm tra chất lượng, kho vận, logistics quanh năm. Người dân không cần phải rời quê, vừa có thể chăm lo gia đình, vừa có việc làm tăng thu nhập. Điều này giải quyết hiệu quả bài toán "rỗng làng", giúp nông thôn giữ được người, giữ được sinh khí và sự thịnh vượng.
Thúc đẩy tiêu chuẩn hóa, đánh bóng thương hiệu bản địa
Chế biến sâu đòi hỏi rất khắt khe về hình thức, chất lượng, quy cách của nguyên liệu. Điều này tạo ra một áp lực tích cực, buộc khâu trồng trọt, chăn nuôi ở đầu nguồn phải tự nâng cấp. Từ chỗ canh tác tự phát, nông nghiệp dần chuyển sang sản xuất theo quy mô lớn, có tiêu chuẩn và theo đơn đặt hàng, dứt khoát từ bỏ kiểu phát triển manh mún. Ngành lúa gạo ở Phi Tây (An Huy) là một minh chứng. Doanh nghiệp địa phương đã liên kết với các công ty giống để chọn tạo ra những giống lúa chuyên biệt, phù hợp cho việc làm bún. Thông qua mô hình "doanh nghiệp - hợp tác xã - nông hộ", một vùng nguyên liệu chuyên canh rộng 100.000 mẫu (tương đương gần 6.700 hecta) đã hình thành. Tiêu chuẩn canh tác được quyết định bởi nhu cầu thị trường, hoàn thành bước chuyển đổi từ "trồng gì bán nấy" sang "thị trường cần gì trồng nấy", giúp nâng cao đáng kể tính quy chuẩn và sức cạnh tranh của ngành hàng.
Kết nối các ngành, mở ra không gian phát triển mới
Chế biến sâu không chỉ là câu chuyện của nông nghiệp và công nghiệp. Nó còn là cầu nối, là động lực để thúc đẩy các loại hình kinh tế mới như du lịch nông thôn, thương mại điện tử, kho vận và công nghiệp văn hóa. Huyện Lệ Phố (Quảng Tây) đã dựa vào ngành chế biến sâu khoai môn để thu hút các nguồn vốn hỗ trợ đặc biệt, đồng thời thúc đẩy nâng cấp chế biến, xây dựng thương hiệu và phát triển du lịch nông nghiệp. Chế biến nông sản và du lịch văn hóa nông thôn đã cùng nhau cộng hưởng, tạo ra sự phát triển đồng bộ của cả ba khu vực kinh tế. Ngành nông nghiệp đơn lẻ ban đầu đã chuyển mình thành một hệ sinh thái hoàn chỉnh "trồng trọt - chế biến - thương hiệu - văn hóa du lịch - thương mại điện tử", làm phong phú và đa dạng hóa hoàn toàn bộ mặt kinh tế nông thôn.
Kỷ nguyên của nguyên liệu thô đã khép lại, thời đại của sản phẩm bắt đầu
Cuộc cạnh tranh cốt lõi trong công cuộc phục hưng nông thôn ngày nay không còn là "ai trồng nhiều hơn, ai nuôi nhiều hơn", mà là "ai chế biến sâu hơn, ai có chất lượng tốt hơn, ai có thương hiệu mạnh hơn, và ai có chuỗi giá trị dài hơn".
Nền nông nghiệp thuần túy bán nguyên liệu có một giới hạn phát triển rất thấp, cực kỳ dễ bị tổn thương trước biến động của thị trường, thời tiết và giá cả. Ngược lại, nông nghiệp hiện đại được chắp cánh bởi chế biến sâu lại sở hữu những lợi thế cốt lõi: khả năng chống chịu rủi ro, giá trị gia tăng cao, tính bền vững và khả năng nhân rộng. Đây chính là con đường tối ưu cho sự thịnh vượng của các ngành kinh tế nông thôn.
Từ ngành chăn nuôi ngỗng trên vùng đất băng giá, đến những vườn quýt, vườn hồng nơi núi non phía Nam, hay các ngành sản xuất từ hạt gạo ở vùng sông nước Giang Nam, tất cả đều đang chứng minh một chân lý: đặc sản không hề "quê mùa", mấu chốt nằm ở chế biến sâu; nông thôn không hề nghèo khó, cốt lõi nằm ở chuỗi giá trị.
Trong tương lai, với công nghệ không ngừng được nâng cấp, chính sách liên tục hỗ trợ và các thương hiệu ngày càng lớn mạnh, sẽ có thêm nhiều làng quê dứt khoát từ bỏ mô hình cũ "xuất khẩu nguyên liệu giá rẻ" để bước lên một con đường mới: "xuất khẩu sản phẩm chất lượng cao và xuất khẩu giá trị thương hiệu".
