Tôi còn nhớ cảm giác ngỡ ngàng khi nhìn thấy bức ảnh một người bạn gửi về từ New Delhi. Đó là hình ảnh những chiếc hộp được đóng gói tinh xảo, bên trong chứa các khối tròn sẫm màu mà anh ấy bảo có giá lên tới hơn 700.000 đồng tiền Việt. Khi tôi còn đang phân vân liệu đó có phải một loại bánh đặc sản mới, người bạn liền cười và cảnh báo đừng dại mà nếm thử. Sau này, khi tìm hiểu sâu hơn, tôi mới biết từng có một vị khách người Anh vì lầm tưởng tên gọi "cake" (bánh) mà đã thực sự thưởng thức vật phẩm này. Những dòng nhận xét sau đó như "vị giống cỏ xen lẫn bùn, không hề giòn" kèm lời khuyên nhà bán hàng nên chú ý vệ sinh đã trở thành một giai thoại dở khóc dở cười trong giới thương mại điện tử. Hiện tượng lạ lùng đó đặt ra một dấu hỏi lớn: Tại sao một thứ vốn được xem là phế phẩm miễn phí tại các vùng nông thôn Việt Nam hay Trung Quốc lại có thể trở thành vật phẩm đắt giá tại Ấn Độ?
Sự khác biệt trong nhân sinh quan về giá trị của gia súc
Đối với phần lớn cộng đồng theo đạo Hindu tại Ấn Độ, con bò không đơn thuần là vật nuôi mà giống như một "nguồn phước lành" di động. Nhiều gia đình Ấn Độ lại lựa chọn việc phơi khô phân bò, đắp lên tường hoặc sàn nhà với niềm tin về sự thanh tẩy và bảo hộ. Ngược lại, tại các vùng nông thôn Việt Nam, con bò giữ vai trò người bạn đồng hành trong lao động, còn chất thải của chúng được nhìn nhận thuần túy dưới góc độ thực dụng: làm chất đốt trong gian bếp hoặc nguồn phân bón hữu cơ cải tạo đất đai.
Tại Ấn Độ, phân bò xuất hiện trong các lễ hội lớn dưới hình thức các "cuộc chiến" truyền thống, nơi người dân ném phân vào nhau để nhận lời chúc phúc. Ở nhiều ngôi làng hẻo lánh tại Ấn Độ, việc tiếp cận điện năng hay khí hóa lỏng vẫn còn gặp nhiều rào cản về chi phí. Phân bò khô trở thành nguồn năng lượng sẵn có, rẻ tiền và hiệu quả.
Đa công dụng từ góc nhìn kỹ thuật và sinh thái
Chúng ta không nên bị đánh lừa bởi danh xưng "bánh phân bò". Đầu tiên phải kể đến vai trò nhiên liệu. Khi được phơi khô hoàn toàn, loại chất đốt này tạo ra ngọn lửa ổn định, cháy bền bỉ, phù hợp cho những hộ gia đình chưa có hệ thống dẫn khí đốt ổn định. Việc các nền tảng thương mại điện tử tại New Delhi niêm yết mức giá cao ngất ngưởng phần lớn đến từ chi phí bao bì, vận chuyển và sự khan hiếm nguồn cung tại các đô thị lớn.
Bên cạnh đó, phân bò khô còn được sử dụng như một loại nhang đuổi muỗi tự nhiên. Khói tỏa ra từ việc đốt phân bò có mùi hắc đặc trưng, mang lại hiệu quả xua đuổi côn trùng tương tự các loại nhang muỗi công nghiệp, dù rằng vấn đề thông gió cần được kiểm soát chặt chẽ để tránh rủi ro về khí CO và bụi mịn. Một ứng dụng thú vị khác là việc trộn phân bò với bùn để trát tường. Sau khi khô, hỗn hợp này tạo thành một lớp "véc-ni đất" có khả năng chống bụi, lấp đầy các khe hở, giúp ngôi nhà mát mẻ vào mùa hè và ấm áp vào mùa đông.
Ở khía cạnh canh tác, sự tương đồng giữa các nền văn hóa nông nghiệp hiện rõ khi phân bò được coi là nguồn phân bón hữu cơ bền vững. Khác với các loại phân hóa học mang tính kích thích tức thời, phân bò giải phóng dưỡng chất một cách chậm rãi, giúp cải thiện cấu trúc đất và giữ ẩm hiệu quả. Quá trình ủ hoai mục đúng kỹ thuật biến phế phẩm này thành một loại dưỡng chất cho cây trồng, đảm bảo sự phát triển ổn định và an toàn cho hệ sinh thái đất.
Rào cản an toàn dịch tễ và sự xung đột giá trị
Dù mang nhiều ý nghĩa văn hóa và giá trị sử dụng, "bánh phân bò" vẫn vấp phải những phản ứng khắt khe từ các tổ chức y tế và an ninh biên giới quốc tế. Các quốc gia Âu Mỹ thường áp đặt lệnh cấm nghiêm ngặt đối với việc mang vật phẩm này qua biên giới. Lý do căn bản nằm ở rủi ro an toàn sinh học. Phân động vật là môi trường tiềm tàng chứa các mầm bệnh nguy hiểm như lở mồm long móng. Bài học từ đợt bùng phát dịch lở mồm long móng năm 2001 tại Anh với hơn 2.000 ca nhiễm, dẫn đến việc phải tiêu hủy khoảng 6 triệu con gia súc và thiệt hại kinh tế hơn 8 tỷ bảng Anh vẫn còn là một lời nhắc nhở đắt giá. Đối với các cơ quan quản lý, phân bò khô không phải là vật niệm văn hóa mà là vật liệu sinh học mang rủi ro xuyên biên giới.
Sự mâu thuẫn trong cách tiếp cận này phản ánh rõ nét trình độ quản trị rủi ro của từng khu vực. Trong khi người dân bản địa quan tâm đến việc có đủ chất đốt cho bữa cơm hàng ngày, các quốc gia phát triển lại đặt "đường biên giới sinh học" lên ưu tiên hàng đầu. Một vấn đề khác gây tranh cãi là việc sử dụng phân bò hoặc nước tiểu bò trong điều trị y tế truyền thống. Các bằng chứng khoa học hiện nay hoàn toàn không ủng hộ công năng chữa bệnh của các sản phẩm này. Việc sử dụng sai mục đích không những không mang lại hiệu quả mà còn làm gia tăng nguy cơ nhiễm trùng thứ cấp. Ở đây, chúng ta cần phân định rạch ròi giữa sự tôn trọng bản sắc văn hóa và các tiêu chuẩn khoa học khách quan để tránh những hệ lụy đáng tiếc về sức khỏe.
Sự thoái trào tất yếu của chất đốt thô sơ
Nhìn lại câu chuyện của vị khách người Anh lỡ nếm thử “cake”, chúng ta thấy một bài học sâu sắc về sự hiểu lầm đa văn hóa khởi nguồn từ ngữ nghĩa. Trong tiếng Anh hay một số ngôn ngữ phương Tây, từ "cake" hay "pat" dùng cho phân bò đơn giản là mô tả hình dạng tảng dẹt bị nén lại, hoàn toàn không ám chỉ thực phẩm. Sự nhầm lẫn này giống như việc người nước ngoài cảm thấy e dè khi nhìn thấy món "nậm pịa" hay các đặc sản từ nội tạng động vật của một số dân tộc thiểu số tại Việt Nam. Thay vì chỉ cười cợt, việc tìm hiểu nguồn gốc và bối cảnh tồn tại của một hiện tượng sẽ giúp chúng ta có cái nhìn bao dung và trí tuệ hơn.
Trong tương lai, khi năng lượng sạch và các công nghệ xử lý chất thải nông nghiệp trở nên phổ biến, sự hiện diện của phân bò trong các hoạt động sinh hoạt hàng ngày chắc hẳn sẽ còn thay đổi. Văn hóa có thể tạo ra những giá trị cảm xúc và niềm tin, nhưng khoa học và sự phát triển hạ tầng mới là yếu tố quyết định "số phận" của các nguồn nguyên liệu thô. Phân bò khô có thể vẫn là vật phẩm trong một không gian tâm linh, nhưng ở góc độ sinh thái nông nghiệp, nó cần được trả về với lòng đất để nuôi dưỡng những mùa màng bền vững, thay vì bùng lên trong khói bếp hay nằm trên các kệ hàng thương mại điện tử với những mức giá ảo vọng.
