Ngành chuối có dư địa phát triển lớn
Sáng 13/12, tại TP.HCM, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ NN&MT) đã phối hợp cùng Báo Nông nghiệp và Môi trường, Viện Nghiên cứu Rau quả tổ chức diễn đàn “Giải pháp phòng trừ bệnh héo vàng hại chuối” nhằm tìm giải pháp phòng trừ bệnh héo vàng (bệnh Panama hay bệnh héo Fusarium) cho cây chuối. Sự kiện có sự góp mặt của các đại biểu, chuyên gia trong nước và quốc tế về ngành chuối cùng các khách mời.
Phát biểu khai mạc diễn đàn, PGS. TS Lê Quốc Doanh - Nguyên Thứ trưởng Bộ NN&PTNT, Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam cho biết, năm 2022, Bộ đã ban hành Đề án phát triển cây ăn quả chủ lực, trong đó xác định chuối là một trong những mặt hàng trọng tâm. Mục tiêu của đề án là đưa kim ngạch xuất khẩu rau quả đạt 5 tỷ USD vào năm 2025 và 6,5 tỷ USD vào năm 2030.
“Tuy nhiên, thực tế đến năm nay, xuất khẩu rau quả của Việt Nam đã vượt mốc 8 tỷ USD, cao hơn đáng kể so với kịch bản ban đầu. Kết quả này cho thấy dư địa phát triển của ngành hàng rau quả, trong đó có chuối, vẫn còn lớn, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu phải rà soát lại từng loại cây trồng một cách bài bản hơn” - PGS. TS Lê Quốc Doanh cho biết.
Cũng theo ông Doanh, chuối hiện là cây trồng có giá trị kinh tế cao, nằm trong nhóm có diện tích lớn nhất của ngành cây ăn quả Việt Nam. Sản lượng chuối cả nước ước đạt khoảng 2,8 triệu tấn mỗi năm, với năng suất và diện tích tăng đều qua các năm, phản ánh nhu cầu thị trường và khả năng mở rộng sản xuất.
PGS. TS Lê Quốc Doanh đánh giá: “Về thương mại, năm 2024, xuất khẩu chuối mang về cho Việt Nam khoảng 378 triệu USD. Con số này chưa tương xứng với quy mô sản xuất và tiềm năng của cây chuối, đặc biệt khi so sánh với các quốc gia trong khu vực đã xây dựng được chuỗi giá trị chuối xuất khẩu ổn định, gắn với tiêu chuẩn chất lượng và kiểm soát dịch bệnh nghiêm ngặt”.
“Với chuối, không chỉ dừng ở giải pháp kỹ thuật phòng bệnh, mà còn bao gồm chính sách hỗ trợ, liên kết sản xuất, nghiên cứu giống chống chịu và xây dựng thương hiệu trên thị trường quốc tế. Nếu tận dụng tốt những lợi thế sẵn có và giải quyết đồng bộ các điểm nghẽn, chuối hoàn toàn có thể đóng góp lớn hơn vào kim ngạch xuất khẩu rau quả trong giai đoạn tới, phù hợp với quy mô và vị thế của một cây trồng thuộc nhóm chủ lực của ngành nông nghiệp” - ông Doanh đánh giá về tiềm năng và cơ hội phát triển của cây chuối trong bối cảnh mới.
Tương tự, ông Nguyễn Quốc Mạnh - Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ NN&MT) cũng cho biết, tính đến năm 2025, diện tích trồng chuối cả nước ước đạt hơn 163.000ha, với sản lượng khoảng 2,75 triệu tấn. Đồng thời, chuối hiện đã trở thành một trong những loại trái cây xuất khẩu chủ lực của Việt Nam và dư địa tăng trưởng của chuối là còn rất lớn.
Tuy nhiên, theo ông Mạnh, quá trình phát triển của ngành chuối vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức. Tổ chức sản xuất chưa thực sự hiệu quả, quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún, gây trở ngại cho việc đầu tư đồng bộ, quản lý chất lượng, tiêu thụ sản phẩm và xây dựng các liên kết chuỗi.
Mặt khác, thông tin thị trường đến với người sản xuất còn hạn chế, giá cả biến động khó lường, đặc biệt với các lô hàng chưa đủ điều kiện xuất khẩu nên giá bán thiếu ổn định. Bên cạnh đó, các rào cản kỹ thuật từ thị trường nhập khẩu, nhất là yêu cầu về kiểm dịch thực vật và dư lượng hóa chất an toàn thực phẩm, cũng tạo áp lực không nhỏ cho người trồng và doanh nghiệp.
“Định hướng phát triển ngành chuối trong thời gian tới là cần xây dựng nền sản xuất bền vững, đáp ứng ngày càng tốt hơn các yêu cầu khắt khe của những thị trường xuất khẩu mới và đang mở rộng” - Phó Cục trưởng Nguyễn Quốc Mạnh nhấn mạnh.
Giống cây sẽ là giải pháp căn cơ để phòng bệnh Panama
Theo một báo cáo của Modor Intelligence, quy mô thị trường chuối toàn cầu đạt 139,51 tỷ USD vào năm 2024 và dự kiến đạt 175,51 tỷ USD vào năm 2029. Với nhu cầu lớn của thị trường thế giới và tiềm năng phát triển của cây chuối ở Việt Nam, xuất khẩu chuối hoàn toàn có thể đạt mốc 1 tỷ USD.
Dư địa phát triển ngành chuối đang là rất lớn, nhưng sự phát triển của cây chuối Việt Nam đang gặp một số thách thức không nhỏ, nhất là dịch bệnh Panama. Đây là một loại bệnh lây nhiễm trên chuối, gây ra bởi nấm Fusarium oxysporum f. sp. Cubense (Foc). Loại nấm bệnh này có khả năng kháng rất cao so với các loại thuốc trừ nấm và giải pháp để kiểm soát thường gói gọn trong việc vệ sinh khử trùng dịch tễ.
Theo chia sẻ của Tiến sĩ Trần Ngọc Hùng - Bộ môn Công nghệ Sinh học, Viện Nghiên cứu Rau quả, bệnh Panama tại Việt Nam đang là mối đe dọa lớn đối với ngành, gây thiệt hại nghiêm trọng về kinh tế và sinh kế. Khi mà, bệnh Panama đã hủy diệt gần như toàn bộ nhiều vùng trồng chuối tiêu, khiến nông dân phải thay bằng cây trồng khác.
Để ứng phó với tình hình dịch bệnh, Việt Nam đã tích cực tham gia các hội nghị tập huấn và hoạt động của các tổ chức quốc tế như BAPNET (Mạng lưới châu Á - Thái Bình Dương về chuối) và Bioversity nhằm tìm kiếm giải pháp đối phó chung. Công tác nghiên cứu khoa học được đẩy mạnh thông qua việc công bố các báo cáo chuyên sâu về bệnh, đồng thời cán bộ sang học tập, trao đổi kinh nghiệm tại các viện nghiên cứu quốc tế.
“Chúng tôi tập trung xác định và chọn tạo các giống chuối có khả năng chống chịu bệnh như một giải pháp căn cơ, lâu dài và bền vững. Đặc biệt, việc phê duyệt và triển khai Dự án ‘Hỗ trợ khẩn cấp để kiểm soát và quản lý bệnh héo vàng lá chuối do nấm Fusarium chủng Tropical Race 4 (TR4) gây ra tại Việt Nam do FAO tài trợ đã thể hiện rõ quyết tâm của Việt Nam trong việc kiểm soát dịch bệnh ở tầm quốc gia” - Tiến sĩ Trần Ngọc Hùng cho biết.
Góp mặt tại diễn đàn, Tiến sĩ Chih-Ping Chao - Nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu chuối Đài Loan (Trung Quốc) đã dẫn chứng quá trình gây thiệt hại và biện pháp phòng chống bệnh Panama hiệu quả tại Philippines. Theo đó, thay vì tiếp tục mở rộng diện tích sang vùng mới để bù sản lượng thì Philippines quyết định phục hồi vùng nhiễm bằng giống có khả năng chống chịu.
Tiến sĩ Chih-Ping Chao khẳng định: “Trước hết là kiểm soát sinh học và kỹ thuật tiêu hủy cây bệnh tại “điểm nóng”, kết hợp xử lý mô thực vật sau chặt để hạn chế nguồn lây. Các biện pháp ngăn vi khuẩn tái xâm nhập cũng được áp dụng như hàng rào sinh học, khử trùng phương tiện và thoát nước bề mặt. Một điểm then chốt khác là giống, trong đó giống sử dụng được nuôi cấy mô giúp cắt đường lây nhiễm phổ biến nhất của TR4 là qua vật liệu trồng không kiểm soát”.
Tương tự, Tiến sĩ Mary Grace B. Saldajeno - Chuyên gia của Tập đoàn Dole cũng cho rằng, về lâu dài phát triển giống chuối kháng bệnh chính là hướng đi then chốt. Hiện nay, các phương pháp như biến dị soma, lai tạo truyền thống, gây đột biến, lai tạo tăng tốc và chỉnh sửa gen đang được triển khai trên toàn cầu. Trong đó, chỉnh sửa gen được xem là bước tiến quan trọng nhờ khả năng thay đổi có mục tiêu gen của cây mà không đưa gen lạ vào, giúp tăng khả năng kháng bệnh và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Ngoài các chia sẻ, nhận định của các chuyên gia nhằm tìm giải pháp phòng trừ bệnh Panama, diễn đàn cũng đã tiến hành phiên thảo luận để phát triển bền vững ngành chuối. Trong đó, BTC chú trọng vào 5 nhóm vấn đề gồm: Tác động sản xuất - kinh tế; Xuất khẩu và thị trường; Quản lý Nhà nước - chính sách; Giải pháp kỹ thuật và hợp tác; Tầm vĩ mô - Chiến lược ngành chuối Việt Nam.
Được biết, ngày 27/10/2022, Bộ NN&PTNT (nay là Bộ NN&MT) ban hành QĐ số 4085/QĐ-BNN-TT về việc Phê duyệt Đề án Phát triển cây ăn quả chủ lực đến năm 2025 và 2030. Theo Đề án này, đến năm 2030, diện tích chuối cả nước từ 165-175 nghìn ha, sản lượng 2,6-3 triệu tấn, vùng sản xuất tập trung gồm: Đồng bằng sông Hồng (Hà Nội, Hưng Yên); Trung du - Miền núi phía Bắc (Sơn La, Phú Thọ, Lai Châu); Bắc Trung Bộ (Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Trị); Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên (Đà Nẵng, Khánh Hòa, Đắk Lắk, Gia Lai); Đông Nam Bộ (Đồng Nai); Đồng bằng sông Cửu Long (Đồng Tháp, Vĩnh Long, An Giang, Cần Thơ, Cà Mau).
Ngoài ra, trong Chương trình giống quốc gia đến 2025 và tầm nhìn đến năm 2030, về giống chuối, đã xác định: Ưu tiên phát triển giống chuối có năng suất cao, chất lượng tốt, kháng bệnh (nhất là bệnh Panama). Đồng thời, công tác chọn tạo giống chuối kháng bệnh Panama đã được quan tâm, đẩy mạnh ở Việt Nam trong thời gian qua. Đến nay, đã có một số giống qua thử nghiệm đã chứng tỏ được khả năng kháng bệnh Panama với tỷ lệ cao, mà điển hình là các giống UNI 126 của Unifarm, Furi 5 của Viện Nghiên cứu Rau quả.
