“Chìa khóa vàng” cho nông nghiệp đô thị
Nông nghiệp đô thị (urban agriculture) được hiểu là quá trình trồng trọt, chế biến và phân phối thực phẩm ngay trong hoặc lân cận các khu vực đô thị. Lĩnh vực này không chỉ giới hạn ở trồng trọt mà còn bao gồm chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, nuôi ong, nông lâm kết hợp và các hình thức làm vườn đô thị khác. Trong khi đó, theo định nghĩa của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO, 2022), công nghệ sinh học (biotechnology) là việc ứng dụng các quá trình sinh học, sinh vật hoặc hệ thống sinh học để phát triển những sản phẩm và công nghệ mới.
Tại hội thảo “Nông nghiệp đô thị - Giải pháp phát triển không gian xanh”, Tiến sĩ Nguyễn Hải An – Giám đốc Trung tâm Công nghệ sinh học TP.HCM – nhận định rằng từ thực tiễn, công nghệ sinh học đã tạo ra những thay đổi đột phá về mặt kinh tế. Đặc biệt, năm 2025 đánh dấu sự bùng nổ của các doanh nghiệp khởi nghiệp (startup) về mô hình canh tác thẳng đứng (vertical farming). Nhìn chung, công nghệ sinh học mang lại tác động kinh tế tích cực, góp phần thúc đẩy nền kinh tế đô thị xanh tăng trưởng ở mức 15-20%/năm.
Đầu tiên là khả năng tăng năng suất và giảm chi phí sản xuất - yếu tố then chốt khi chi phí đất đai tại các thành phố lớn có thể lên tới 5.000-10.000 USD/m². Điển hình là các loại cây trồng biến đổi gen (GMO) như ngô Bt kháng sâu bệnh đã giúp thu nhập nông hộ toàn cầu tăng thêm 300 tỷ USD trong giai đoạn 1996-2025. Bên cạnh đó, việc tích hợp công nghệ sinh học với IoT giúp giảm chi phí vận hành từ 15-20% tại các mô hình đô thị ở châu Á. Mặc dù chi phí đầu tư ban đầu cho hệ thống CRISPR có thể lên đến 150.000 USD, nhưng lợi ích lâu dài về năng suất sẽ bù đắp đáng kể.
Tương tự, ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp đô thị cũng giúp giảm chi phí vận chuyển, hạn chế lãng phí, tạo việc làm và phát triển chuỗi giá trị. Cụ thể, nhờ rút ngắn khoảng cách từ nông trại đến bàn ăn xuống dưới 5 km, chi phí logistics được tiết kiệm từ 25-35%. Các giống cây có thời gian bảo quản dài hơn nhờ enzyme biến đổi gen cũng giúp giảm lãng phí thực phẩm tới 45%. Điều này góp phần thúc đẩy một hệ sinh thái kinh tế mới, tạo ra việc làm chất lượng cao và phát triển chuỗi giá trị thực phẩm địa phương.
Ngoài những đột phá về kinh tế, công nghệ sinh học trong nông nghiệp đô thị không chỉ dừng lại ở việc cung cấp lương thực mà còn kiến tạo cộng đồng bền vững, công bằng và nâng cao chất lượng cuộc sống. Nguồn thực phẩm tươi sạch từ mô hình này có thể giúp giảm 20% nguy cơ béo phì ở cư dân đô thị. Năm 2023, FAO cũng đã nhấn mạnh vai trò của nông nghiệp đô thị trong việc đáp ứng 10-20% nhu cầu rau củ, đồng thời dệt nên mạng lưới văn hóa - xã hội quan trọng cho các cộng đồng dễ bị tổn thương.
Ngoài ra, công nghệ sinh học trong nông nghiệp đô thị còn thúc đẩy bình đẳng xã hội bằng cách trao quyền cho phụ nữ và thanh niên, đặc biệt là trong các cộng đồng dễ bị tổn thương. Cụ thể, tại các nước ASEAN, các chương trình công nghệ sinh học đã giúp nâng cao thu nhập của phụ nữ tham gia canh tác đô thị lên 30% (ASEAN Secretariat, 2025). Các mô hình vườn cộng đồng cũng đề cao vai trò quản lý của phụ nữ, góp phần giảm thiểu bất bình đẳng tới 20%.
Từ những nghiên cứu và ghi nhận thực tiễn này, Tiến sĩ Nguyễn Hải An nhận định: Trong bối cảnh đô thị - nơi không gian hạn chế, chi phí đất đai cao gấp 10-20 lần nông thôn và môi trường ô nhiễm - công nghệ sinh học đã trở thành “chìa khóa vàng” giúp tối ưu hóa sản xuất, nâng cao năng suất, tiết kiệm tài nguyên và thích ứng với các điều kiện khắc nghiệt.
Những giải pháp khi áp dụng tại TP.HCM
Cũng theo Tiến sĩ Nguyễn Hải An, công nghệ sinh học trong nông nghiệp đô thị vẫn đang đối mặt với những thách thức xã hội liên quan đến sự chấp nhận GMO, chủ yếu do các lo ngại về đa dạng sinh học và ảnh hưởng tới sức khỏe. Vì vậy, để công nghệ sinh học thực sự phát huy vai trò động lực cho nông nghiệp đô thị bền vững, cần phải giải quyết những rào cản hiện hữu về kinh tế, môi trường và chính sách.
Cụ thể, chi phí đầu tư ban đầu cho hệ thống CRISPR có thể lên đến 150.000 USD, gây trở ngại lớn cho những nông dân đô thị có thu nhập thấp. Bên cạnh đó, việc sử dụng hóa chất ở cường độ cao có thể dẫn đến suy thoái đất. Đồng thời, còn tồn tại rủi ro về sự phát triển của "siêu cỏ dại", hoặc dấu chân carbon (carbon footprint) của nông nghiệp đô thị có thể cao gấp 6 lần nếu hệ thống năng lượng không được quản lý hiệu quả.
Mặt khác, sự thiếu hụt khung pháp lý rõ ràng về sinh vật biến đổi gen (GMO) và quy hoạch phát triển đô thị có thể làm chậm tiến độ triển khai công nghệ sinh học tại các nước đang phát triển lên đến 5 năm. Cùng với đó, những vướng mắc về thủ tục quy định và sự phụ thuộc vào nguồn giống nhập khẩu cũng là yếu tố kìm hãm quá trình áp dụng công nghệ này.
Trước những thách thức này, Tiến sĩ Nguyễn Hải An đã đưa ra các khuyến nghị và bài học kinh nghiệm khi áp dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp đô thị tại TP.HCM. Cụ thể, ông đề xuất thành lập quỹ đầu tư nông nghiệp đô thị bền vững. Quỹ này sẽ ưu tiên tài trợ cho các dự án canh tác thẳng đứng (vertical farming) và mô hình nuôi trồng thủy sản kết hợp trồng trọt (aquaponics) có ứng dụng hệ thống CRISPR, với mức hỗ trợ lên đến 70% chi phí ban đầu cho các doanh nghiệp nhỏ. Bên cạnh đó, cần hỗ trợ mở rộng sản xuất thông qua mô hình kinh tế tập thể bằng cách huy động vốn từ Quỹ Hỗ trợ nông dân, nhằm hình thành 50 tổ hợp tác xã đô thị tập trung vào sản xuất giống cây và nông nghiệp sinh thái.
Về cơ sở hạ tầng, cần đầu tư nâng cấp Khu nông nghiệp công nghệ cao, bao gồm việc xây dựng một khu thí điểm rộng 500 ha tại Củ Chi (High-Tech Agri-Zone) tích hợp công nghệ sinh học và canh tác thẳng đứng. Đồng thời, đẩy mạnh chuyển giao công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, thông qua việc mở rộng vai trò của Trung tâm Công nghệ sinh học TP.HCM (HCMBIOTECH) như một đầu mối kết nối với các đối tác quốc tế.
Ông cũng đề xuất xây dựng mô hình “Làng nông nghiệp thông minh” và “Vườn trường học Biotech” phát triển tại Cần Giờ và Thủ Đức kết hợp tour du lịch xanh, triển khai tại 500 trường học để giáo dục về an toàn GMO, giảm 50% lo ngại xã hội. Liên kết du lịch - giáo dục với nông nghiệp đô thị bằng cách xây dựng các mô hình “nông trại du lịch xanh” tại nội thành, tích hợp trải nghiệm Biotech để thúc đẩy kinh tế xanh. Ngoài ra, Tiến sĩ Nguyễn Hải An khuyến nghị TP.HCM nên tham khảo các bài học kinh nghiệm từ thế giới để việc áp dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp đô thị đạt hiệu quả cao:
Thứ nhất, học hỏi mô hình “30 by 30” (đáp ứng 30% nhu cầu dinh dưỡng vào năm 2030) của Singapore để cập nhật Quy hoạch tổng thể 2021-2040 (theo Nghị quyết 98/2023/QH15). Mục tiêu là dành không gian mái nhà và ban công cho canh tác đô thị (urban farming), tránh tình trạng thiếu hụt đất sản xuất như bài học tại Bangkok.
Thứ hai, tham khảo chính sách hỗ trợ từ chính phủ kết hợp đổi mới công nghệ của Trung Quốc. Từ đó, thành lập quỹ trợ cấp tương tự cho các doanh nghiệp khởi nghiệp (startup) công nghệ sinh học địa phương và cử đoàn tham gia các sự kiện chuyển giao công nghệ quốc tế như AGRITECHNICA ASIA 2025.
Thứ ba, triển khai chương trình “Công nghệ sinh học cho mọi nhà” tại các khu dân cư kết hợp du lịch xanh, tương tự chương trình “Biotech for Every Home” của Thái Lan, nhằm nâng cao nhận thức và giảm thiểu rủi ro xã hội. Song song đó, cần áp dụng khung đánh giá qua nền tảng số để theo dõi chỉ số hoàn vốn (ROI) của công nghệ sinh học và mức giảm dấu chân carbon (carbon footprint), đảm bảo các dự án không chỉ hiệu quả về kinh tế mà còn thân thiện với môi trường.
Tiến sĩ Nguyễn Hải An cho biết: “Đối với TP.HCM - một siêu đô thị đang đối mặt với tình trạng mất 20% đất nông nghiệp, ô nhiễm không khí và biến đổi khí hậu - công nghệ sinh học chính là cơ hội chiến lược để chuyển mình. Các dự án như Khu nông nghiệp công nghệ cao tại Củ Chi đã chứng minh khả năng tăng năng suất rau sạch lên 40%. Đến năm 2030, theo dự báo của Earmonaut và FAO, TP.HCM có thể đạt mức tự cung tự cấp 30% thực phẩm đô thị nhờ công nghệ sinh học, góp phần vào các Mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) của Việt Nam, đặc biệt là SDG 2 (Không còn nạn đói) và SDG 11 (Thành phố và cộng đồng bền vững)”.
“TP.HCM hoàn toàn có thể trở thành mô hình mẫu cho các thành phố đang phát triển ở châu Á nếu hành động quyết liệt, từ việc cập nhật quy hoạch, hỗ trợ tài chính đến đo lường các chỉ số SDG, nhằm giảm thiểu rủi ro chuỗi cung ứng và tạo thêm hàng nghìn việc làm chất lượng cao” - Tiến sĩ Nguyễn Hải An nhận định.
