Mất rừng đẩy muỗi tìm đến con người
Khi diện tích Rừng Đại Tây Dương thu hẹp, con người trở thành nguồn cung cấp máu chính cho loài muỗi. Sự chuyển đổi này có thể đẩy nhanh tốc độ lây lan của các bệnh truyền qua trung gian muỗi và khiến các cộng đồng ven rừng trở nên dễ bị tổn thương hơn trước các đợt bùng phát dịch.
Trải dài dọc bờ biển Brazil, Rừng Đại Tây Dương là nơi trú ngụ của một hệ sinh thái đa dạng đáng kinh ngạc với hàng trăm loài chim, lưỡng cư, bò sát, động vật có vú và cá. Tuy nhiên, phần lớn sự trù phú đó đã không còn. Tác động từ các hoạt động phát triển của con người đã khiến diện tích rừng chỉ còn khoảng 1/3 so với nguyên bản. Theo nghiên cứu công bố trên tạp chí Frontiers in Ecology and Evolution, khi con người xâm nhập sâu hơn vào các sinh cảnh vốn còn nguyên vẹn, động vật hoang dã bị đẩy ra ngoài, khiến loài muỗi vốn từng hút máu nhiều loài động vật khác nhau bắt đầu chuyển mục tiêu sang con người.
"Nghiên cứu của chúng tôi chỉ ra rằng các loài muỗi thu thập được trong các mảnh rừng tàn dư của Rừng Đại Tây Dương có sự ưu tiên rõ rệt đối với việc hút máu người", Tiến sĩ Jeronimo Alencar, nhà sinh vật học tại Viện Oswaldo Cruz (Rio de Janeiro), tác giả chính của nghiên cứu, cho biết.
"Điều này đặc biệt quan trọng bởi trong một môi trường có sự đa dạng lớn về vật chủ có xương sống như Rừng Đại Tây Dương, việc muỗi ưu tiên vật chủ là người sẽ làm gia tăng đáng kể nguy cơ lây truyền mầm bệnh", Tiến sĩ Sergio Machado, chuyên gia nghiên cứu vi sinh và miễn dịch học tại Đại học Liên bang Rio de Janeiro, đồng tác giả, nhấn mạnh.
Truy vết vật chủ bị muỗi tấn công
Để tìm hiểu tập tính tiêu thụ máu của muỗi, nhóm nghiên cứu đã đặt bẫy đèn tại Khu bảo tồn Sítio Recanto Preservar và Khu bảo tồn Sinh thái sông Guapiaçu (hai khu bảo tồn thiên nhiên thuộc bang Rio de Janeiro). Những cá thể muỗi cái vừa thực hiện "bữa máu" (blood meal) được tách riêng để phân tích trong phòng thí nghiệm.
Các nhà khoa học tiến hành chiết xuất DNA từ máu trong bụng muỗi và giải trình tự một gen cụ thể đóng vai trò như "mã vạch DNA". Mỗi loài động vật có xương sống đều sở hữu một biến thể riêng của dấu ấn di truyền này. Bằng cách đối chiếu mã vạch này với cơ sở dữ liệu tham chiếu, nhóm nghiên cứu có thể định danh chính xác loài động vật đã bị muỗi đốt.
Con người trở thành nguồn cung cấp máu chủ đạo
Các bẫy đèn đã thu thập được 1.714 cá thể muỗi thuộc 52 loài khác nhau. Trong số đó, 145 cá thể cái đang mang máu trong cơ thể. Các nhà nghiên cứu đã định danh thành công nguồn gốc bữa máu của 24 cá thể, kết quả cho thấy: 18 mẫu từ người, 1 từ động vật lưỡng cư, 6 từ chim, 1 từ động vật họ chó và 1 từ chuột (điều này là do "bữa máu hỗn hợp", một con muỗi đốt nhiều loài - ND).
Đáng chú ý, một số cá thể muỗi đã hút máu từ nhiều vật chủ khác nhau. Một con muỗi thuộc loài Cq. venezuelensis được xác định đã hút máu của cả động vật lưỡng cư và người. Loài Cq. fasciolata cũng cho thấy các bữa máu hỗn hợp, bao gồm sự kết hợp giữa loài gặm nhấm với chim, và chim với người.
Các nhà nghiên cứu tin rằng có nhiều yếu tố giải thích cho mô hình này. "Hành vi của muỗi rất phức tạp", TS. Alencar nói. "Dù một số loài có sở thích bẩm sinh, nhưng tính sẵn có của vật chủ và khoảng cách gần (proximiy) là những yếu tố có ảnh hưởng mang tính quyết định".
Nạn phá rừng làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh như thế nào?
Khi nạn phá rừng tiếp diễn và các khu định cư của con người mở rộng vào vùng lõi rừng, nhiều loài động thực vật biến mất. Muỗi phản ứng bằng cách thay đổi địa bàn cư trú và phương thức tìm kiếm thức ăn, thường là di chuyển đến gần con người hơn. "Khi các lựa chọn tự nhiên ít đi, muỗi buộc phải tìm kiếm nguồn máu thay thế. Chúng chuyển sang hút máu người vì sự thuận tiện, bởi chúng ta là vật chủ phổ biến nhất tại các khu vực này", TS. Machado giải thích.
Muỗi đốt không đơn thuần là sự phiền toái. Tại các vùng được nghiên cứu, muỗi là tác nhân lây truyền các loại virus như sốt vàng da, sốt xuất huyết, Zika, Mayaro, Sabiá và Chikungunya. Những bệnh này có thể gây rủi ro sức khỏe nghiêm trọng và dẫn đến các biến chứng lâu dài. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng việc hiểu rõ tập tính kiếm ăn của muỗi là chìa khóa để nắm bắt quy luật lưu hành của mầm bệnh trong hệ sinh thái và cộng đồng dân cư.
Ý nghĩa của phát hiện đối với công tác phòng bệnh
Nghiên cứu cũng chỉ ra những lỗ hổng trong dữ liệu hiện tại. Chỉ có chưa đầy 7% số muỗi bắt được có chứa bữa máu rõ rệt, và các nhà khoa học chỉ có thể định danh được nguồn gốc trong khoảng 38% số mẫu đó. điều này cho thấy nhu cầu cần có các nghiên cứu quy mô và chi tiết hơn, bao gồm việc cải thiện phương pháp phát hiện các bữa máu hỗn hợp.
Mặc dù vậy, những kết quả này đã mang lại giá trị thực tiễn cao, giúp định hướng cho nỗ lực kiểm soát muỗi và cải thiện hệ thống cảnh báo sớm dịch bệnh. "Biết được muỗi trong một khu vực có sự ưu tiên mạnh mẽ đối với con người chính là một tín hiệu báo động về nguy cơ lây nhiễm", TS. Machado nhận định.
"Điều này cho phép triển khai các biện pháp giám sát và phòng ngừa có trọng điểm", TS. Alencar kết luận. "Về lâu dài, điều này có thể dẫn đến các chiến lược kiểm soát dựa trên sự cân bằng hệ sinh thái".
