Cấu trúc tổ ong cổ đại bên trong các hốc xương hóa thạch được phát hiện tại hang động vùng Caribe. Ảnh: Viñola-López et al. (2025).
Câu chuyện bắt đầu từ những bữa ăn của loài cú lợn khổng lồ. Sau khi tha chuột Hutia về hang làm mồi cho chim non, tàn tích xương của con mồi xấu số bị bỏ lại, dần vùi lấp dưới lớp bùn sét mịn tích tụ trong lòng hang qua nhiều thế hệ. Sự giao thoa giữa tàn tích động vật và lớp trầm tích đã tạo ra một môi trường trú ẩn lý tưởng. Thay vì tốn sức đào tổ mới, loài ong đào hang đã chiếm dụng ngay những hốc ổ răng bỏ trống trên xương hàm hóa thạch, rồi khéo léo gia cố bên trong bằng một lớp màng nhẵn mịn, chống thấm nước để bảo vệ thế hệ sau.
Cách loài ong biến hóa thạch thành "nhà tiền chế"
Khi bắt đầu đào sâu vào lớp bùn giàu đất sét tích tụ trong những góc khuất của hang động, loài ong tình cờ chạm phải tàn tích của chuột Hutia. Sự giao thoa này vô tình tạo ra một cấu trúc xây tổ lý tưởng. Phần ổ răng – vốn là những hốc nhỏ giữ chân răng trên xương hàm – dù không còn răng nhưng vẫn duy trì cấu trúc rỗng nguyên vẹn. Kích thước của các hốc xương này hoàn toàn tương thích với nhu cầu làm tổ của loài sinh vật này.
Nối tiếp nhau qua nhiều thế hệ, loài ong đã chiếm dụng các hốc tự nhiên bên trong xương hóa thạch làm nơi sinh sản. Đến khi cú lợn, chuột Hutia và cả đàn ong biến mất, các nhà cổ sinh vật học mới phát hiện ra bằng chứng sống động về mối quan hệ này được bảo tồn vĩnh cửu trong đá.
Sự quan sát tỉ mỉ mở ra khám phá quan trọng
Khám phá quan trọng này suýt chút nữa đã bị bỏ qua nếu các chuyên gia không đặc biệt cẩn trọng trong quá trình khai thác. Theo Lazaro Viñola Lopez, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Florida, quy trình xử lý mẫu vật thông thường sẽ loại bỏ toàn bộ lớp trầm tích bám trong các ổ răng để làm sạch hóa thạch.
Thế nhưng, chính niềm đam mê dành cho loài chuột Hutia quý hiếm đã dẫn lối cho vị chuyên gia này. Tại hang Cueva de Mono ở phía nam Cộng hòa Dominica, nhóm nghiên cứu đã thu thập hàng nghìn mẫu vật thuộc cùng một loài, minh chứng cho một địa điểm săn mồi cố định qua nhiều thế hệ của loài cú lợn khổng lồ. Thay vì vội vã làm sạch hóa thạch, Viñola Lopez đã tỉ mỉ quan sát và nhận thấy một ổ răng có lớp bề mặt nhẵn bóng lạ thường, trái ngược hoàn toàn với cấu trúc thô ráp tự nhiên của xương.
Cuộc "nhầm lẫn" thú vị giữa loài ong và tò vò
Ban đầu, các nhà nghiên cứu liên tưởng đến kén tò vò hóa thạch từng được phát hiện trong xương khủng long tại Montana năm 2014. Tuy nhiên, khi đi sâu vào phân tích các vết tích hóa thạch (ichnofossils) – loại bằng chứng lưu giữ hoạt động sinh học như dấu chân hay tổ ấm – nhóm chuyên gia đã nhận thấy những điểm khác biệt mang tính quyết định.
Trong khi tổ tò vò thường có lớp vách thô ráp kết cấu từ sợi thực vật nhai nát trộn nước bọt, thì cấu trúc bên trong hốc xương này lại trơn nhẵn lạ thường. Bí mật nằm ở dịch tiết dạng sáp mà loài ong thường dùng để tráng lòng tổ, tạo nên một bề mặt bóng mịn và có khả năng chống thấm tuyệt đối. Đặc điểm then chốt này đã giúp nhóm nghiên cứu xác diện chính xác "kiến trúc sư" thực sự của công trình cổ đại này.
Hành vi thích nghi hiếm thấy trong lịch sử cổ sinh vật học
Khám phá trên xác lập một trường hợp vô tiền khoáng hậu khi loài ong chiếm dụng hoàn toàn các cấu trúc rỗng có sẵn mà không hề đục đẽo hay làm biến dạng xương. Các ghi chép trước đây vốn chỉ ghi nhận việc ong đục vào xương người, khác biệt hoàn toàn với hành vi tận dụng hốc tự nhiên tại hang Cueva de Mono. Để củng cố tính xác thực cho kết luận, nhóm tác giả đã mở rộng phạm vi đối chiếu với các chuyên gia côn trùng học và tiến hành rà soát tỉ mỉ từng lớp địa tầng trong hang.
Đáng chú ý, quá trình nghiên cứu từng đứng trước nguy cơ bị xóa sổ khi khu đất quanh hang động suýt bị cải tạo thành bể chứa nước thải. Nhận diện được giá trị di sản đang bị đe dọa, các nhà khoa học đã triển khai một chiến dịch giải cứu khẩn cấp, kịp thời sơ tán khối lượng lớn hóa thạch quý giá ra khỏi khu vực nguy hiểm trước khi dự án xây dựng được ngăn chặn hoàn toàn.
Sự đa dạng của các loại "vật liệu xây dựng"
Kết quả phân tích chuyên sâu cho thấy đối tượng được loài ong lựa chọn để "định cư" không chỉ giới hạn ở xương hàm chuột Hutia. Các chuyên gia còn phát hiện dấu tích tổ ong nằm sâu trong khoang tủy răng của loài lười cây đã tuyệt chủng, hay thậm chí tận dụng cả phần ống sống bên trong các đốt sống của loài gặm nhấm.
Hình ảnh chụp cắt lớp vi tính (CT) tiết lộ một sự thực thú vị khi nhiều hốc xương chứa đựng vô số lớp tổ xếp chồng. Thay vì tiêu tốn năng lượng đào hầm mới, loài ong ưu tiên chiếm dụng các khoang rỗng sẵn có. Điển hình là mẫu vật ghi nhận sáu chiếc tổ được sắp đặt khéo léo bên trong một ổ răng duy nhất, tương tự cấu trúc lồng ghép của búp bê Nga nổi tiếng.
Cơ chế thích nghi từ địa hình Karst khắc nghiệt
Lý giải cho hành vi thích nghi bất thường này, các nhà khoa học nhấn mạnh vào đặc thù địa hình của khu vực xung quanh. Vùng đất này vốn thuộc hệ sinh thái Karst với lớp đá vôi sắc nhọn, gần như không có tầng đất ổn định để đào hang. Phần đất ít ỏi tích tụ trên bề mặt thường bị nước mưa cuốn trôi vào lòng hang, tạo nên các túi vật liệu mềm lý tưởng. Chính những ổ trầm tích ngầm này đã trở thành lựa chọn duy nhất để loài ong xây dựng tổ ấm.
Công trình nghiên cứu được công bố trên tạp chí Proceedings of the Royal Society B đã minh chứng cho khả năng thích nghi linh hoạt của sự sống. Từ phế tích của những bữa ăn trong quá khứ, hang động vô tình biến thành nơi trú ngụ an toàn, lưu giữ câu chuyện sinh tồn độc đáo của loài ong qua hàng thiên niên kỷ.
