Cái tên “lạ” trên những nương đá vùng cao
Có một loại củ, hình dáng giống hệt khoai lang nhưng tên gọi lại là... sâm, khoai sâm (hay sâm đất, hoàng sin cô) – một loại cây đã bám rễ từ lâu đời trên những nương rẫy của người Mông, người Dao, người Hà Nhì tại các tỉnh Lào Cai, Tuyên Quang. Nếu chỉ nhìn lướt qua lớp vỏ xù xì, nhiều người sẽ cười: “Khoai mà cũng gọi là sâm?”. Nhưng chỉ khi sống đủ lâu với cái lạnh của Tây Bắc, ta mới hiểu vì sao nó được trân trọng đến thế.
Cây khoai sâm rất “hiền”, hợp với đất tơi xốp và khí hậu mát mẻ, nơi có biên độ nhiệt ngày đêm lớn. Nó không đòi hỏi phân bón hóa học cầu kỳ, cũng chẳng cần hệ thống tưới tiêu phức tạp hay thuốc trừ sâu. Cứ thế, cây lặng lẽ chắt lọc tinh túy từ lòng đất suốt 6 - 8 tháng để trả lại cho người trồng những củ xù xì bên ngoài, vàng mật bên trong. Một kiểu cây rất giống tính cách người miền núi: không bóng bẩy, không ồn ào nhưng cực kỳ bền bỉ.
Từ thức ăn chống đói đến đặc sản phố thị
Hồi trước, khoai sâm chỉ là món ăn chơi, luộc ăn lót dạ mùa giáp hạt hay cho đám trẻ con nướng than bên bếp lửa. Chẳng ai nghĩ củ khoai xù xì này lại có “giá”. Mãi sau này, khi người ta bắt đầu chán những thứ hào nhoáng để quay về với xu hướng ăn sạch, tôn vinh thức ăn bản địa, khoai sâm mới thực sự “bước ra” khỏi nương rẫy. Người miền xuôi ăn thử, thấy vị ngọt mát, nhẹ bụng nên gọi bằng một cái tên nghe rất “đắt”: sâm.
Về mặt kinh tế, khoai sâm không giúp bà con giàu nhanh sau một đêm, nhưng nó mang lại sự ổn định. Với năng suất 1,5 - 2 tấn/sào, giá bán tại nương từ 8.000 - 15.000 đồng/kg, mỗi hộ trồng vài sào là đã có thu nhập ổn sau vụ ngô, vụ lúa. Quan trọng nhất là cây không phá đất, ít rủi ro về vốn, giúp bà con yên tâm bám bản chứ không phải bỏ xứ đi làm thuê. Trong bức tranh nông nghiệp sinh thái, đây là kiểu cây “không cần cứu trợ, chỉ cần được nhìn nhận đúng”.
Giá trị thật từ sự mộc mạc
Nói sâm đất là thuốc tiên thì hơi quá, nhưng thực sự nó rất đáng ăn. Củ có tính mát, giàu chất xơ, ít tinh bột nhanh nên rất tốt cho tiêu hóa, phù hợp cho cả người già và trẻ nhỏ. Dân bản vẫn hay nói vui với nhau: “Ăn khoai sâm, người không bốc hỏa, bụng không nổi loạn”. Khi luộc lên, cắn một miếng sẽ thấy ruột vàng bở mịn, vị ngọt hậu thanh tao – kiểu ngọt tự nhiên thuần khiết.
Khoai sâm khiến chúng ta tìm thấy một bài học rất đời: không phải cứ tên sâm là phải đắt đỏ, không phải cứ xù xì là kém giá trị. Giữa thời đại chạy theo các loại siêu thực phẩm ngoại nhập, củ khoai sâm vẫn lặng lẽ nằm đó như một lời nhắc nhở rằng giá trị thật thường ở ngay gần bên ta. Nó không giúp trường sinh bất lão, nhưng ăn vào thấy nhẹ nhõm, ít ra là... đỡ cáu. Với nông nghiệp sinh thái, chỉ cần được trồng đúng cách và kể đúng câu chuyện, củ khoai sâm sẽ tiếp tục làm tốt sứ mệnh giữ đất, giữ người và giữ lấy nhịp sống bình yên của núi rừng.
Thưởng thức khoai sâm là cách ta “ăn” cả một mùa gió lạnh. Bởi nếu không có cái khắc nghiệt của khí hậu Tây Bắc nhào nặn, củ khoai ấy chẳng thể có được vị ngọt thanh và nội lực bền bỉ đến thế.
