Một nhóm nghiên cứu quốc tế thuộc Dự án Khảo cổ Khu vực Tây Samos (WASAP) vừa công bố những manh mối quan trọng về đời sống ẩn giấu trong các vùng đồi núi phía tây nam đảo Samos, Hy Lạp. Thông qua phương pháp khảo sát đi bộ cường độ cao (intensive pedestrian survey) kết hợp với công nghệ kỹ thuật số, nhóm đã thu thập và phân tích chi tiết hơn 1.300 mảnh gốm trên đảo.
Kinh tế làng xã là trọng tâm
Thay vì đào xới quy mô lớn, nhóm nghiên cứu đã lập bản đồ vị trí các di chỉ khảo cổ nằm rải rác ngay trên bề mặt đảo. Phần lớn các hiện vật là những mảnh gốm vỡ bị cày xới lên bề mặt lớp đất canh tác hoặc lộ ra do xói mòn từ các ruộng bậc thang.
Kết quả khảo sát đã giúp xác định 15 "Khu vực Quan tâm" (Areas of Interest) trong cảnh quan thời tiền hiện đại. Đây là những "túi" hoạt động tập trung của con người kéo dài suốt từ thời kỳ Cổ phong (Archaic period - khoảng thế kỷ 7 TCN) cho đến thời kỳ Byzantine (thế kỷ 15 SCN).
Phân tích các mẫu gốm cho thấy một bức tranh kinh tế thú vị: Samos thời tiền hiện đại sở hữu một nền kinh tế chủ yếu mang tính "hướng nội". Các vật dụng được tìm thấy đa phần là hàng hóa sản xuất tại địa phương, trong khi bằng chứng về hàng nhập khẩu đường dài lại cực kỳ hạn chế.
Điều này tạo nên một sự tương phản rõ rệt. Trong khi sử sách thường mô tả Samos là một trung tâm kết nối của thương mại hàng hải, thì cuộc khảo sát này chỉ ra rằng cuộc sống thường nhật tại các vùng nông thôn phía tây nam lại mang tính tự cung tự cấp cao hơn nhiều so với giả thuyết trước đây.
Góc nhìn mới về mạng lưới nông thôn
Kết quả nghiên cứu cũng làm nổi bật sự thay đổi năng động trong cấu trúc định cư trên đảo. Các dữ liệu cho thấy quá trình phát triển từ một khu phức hợp nhỏ ven cảng (hoạt động theo mùa) dần mở rộng thành một khu định cư lớn hơn qua nhiều thế hệ.
Nghiên cứu này giúp giới khảo cổ hiểu sâu hơn về Samos cổ đại bằng cách làm sáng tỏ cách thức các cộng đồng nông thôn vận hành song song với các trung tâm hàng hải, hé lộ một mạng lưới phức tạp nhưng bám rễ sâu vào các yếu tố địa phương.
Ứng dụng công nghệ Nhân văn số (Digital Humanities)
Dự án WASAP cũng là một điển hình cho việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu nhân văn số hiện đại. Nhóm đã sử dụng quy trình thu thập dữ liệu số hóa ngay tại thực địa (born-digital data), lập bản đồ Hệ thống thông tin địa lý (GIS) và mô hình hóa tuyến đường bằng máy tính. Những công nghệ mới này đang cách mạng hóa cách các nhà khoa học diễn giải về nền kinh tế cổ đại và đời sống thường nhật của con người trong quá khứ.
Dự án được dẫn dắt bởi Tiến sĩ Anastasia Christophilopoulou (Bảo tàng Mỹ thuật Boston), Tiến sĩ Michael Loy (Đại học Durham), Giáo sư Naoíse Mac Sweeney (Đại học Vienna) và Tiến sĩ Jana Mokrišová (Đại học Brown), cùng sự tham gia phân tích gốm sứ chuyên sâu của Tiến sĩ Sabine Huy (Đại học Münster).
Các kết quả chính của dự án đã được công bố trên tạp chí The Annual of the British School at Athens và Journal of Open Archaeology Data.
