Quá trình đô thị hóa đang diễn ra với tốc độ chóng mặt. Hiện nay, khoảng 55% dân số thế giới đang sinh sống tại các khu vực đô thị và con số này dự kiến sẽ tăng lên 68% vào năm 2050. Sự mở rộng này đi kèm với áp lực ngày càng lớn trong việc đảm bảo nguồn cung thực phẩm tươi sống, an toàn, giàu dinh dưỡng và thiết lập những không gian có khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, chìa khóa để giải quyết những thách thức này nằm ngay dưới chân chúng ta: đất đai – nền tảng nâng đỡ mọi sự sống nhưng lại thường bị lãng quên.
Đất đô thị không chỉ là nền móng để xây dựng công trình hay hạ tầng giao thông, mà còn là yếu tố then chốt để duy trì các thành phố xanh bền vững. Việc thấu hiểu mối liên hệ sâu sắc này có ý nghĩa quan trọng trong thiết kế và xây dựng những cộng đồng tốt đẹp hơn cho tương lai. Điều này hoàn toàn tương thích với triết lý "Sức khỏe Thống nhất" (One Health) – quan điểm thừa nhận rằng sức khỏe của đất là tiền đề cho sức khỏe của con người, động vật, thực vật và môi trường toàn cầu.
Có thể khẳng định, đất khỏe mạnh là trụ cột hỗ trợ phát triển nông nghiệp, an ninh lương thực, các chức năng của hệ sinh thái và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Mối liên hệ này được thể hiện rõ nét qua bốn phương diện chính sau đây:
1. Đất cung cấp lương thực cho dân cư thành thị và ngoại ô
Hơn 80% lượng thực phẩm tiêu thụ tại các thành phố có nguồn gốc từ các hộ nông dân nhỏ – những người phụ thuộc trực tiếp vào độ phì nhiêu của đất đai vùng nông thôn. Việc đầu tư vào khu vực nông nghiệp, thúc đẩy các phương thức canh tác bền vững và cải thiện sức khỏe đất sẽ giúp đáp ứng nhu cầu lương thực ngày càng tăng của cư dân đô thị, đồng thời bảo vệ sinh kế cho nông dân và tăng cường an ninh lương thực toàn cầu.
Hiện nay, đất đô thị đang cung cấp khoảng 10% lượng rau, đậu và các loại cây lấy củ cho thế giới. Việc sản xuất thực phẩm an toàn tại các vườn rau, vườn gia đình hay vườn trên sân thượng không chỉ đảm bảo nguồn cung cho thị trường tại chỗ mà còn bảo vệ an ninh lương thực cho người dân đô thị. Nông nghiệp đô thị vẫn đóng vai trò là một thành phần thiết yếu trong hệ thống kinh tế - xã hội và tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho cư dân.
Bằng cách tích hợp quy hoạch sử dụng đất, thúc đẩy phát triển đô thị nén và củng cố hệ thống nông nghiệp - thực phẩm, chúng ta có thể bảo vệ đất đai hiệu quả, đảm bảo nguồn cung lương thực và tạo ra những thành phố bền vững. Quy hoạch hệ thống thực phẩm vùng đô thị cung cấp các giải pháp khuyến khích sản xuất nông nghiệp trong và xung quanh thành phố, từ đó vừa thúc đẩy an ninh lương thực, vừa phát triển kinh tế địa phương.
2. Đất giúp giảm thiểu ô nhiễm, nhiệt độ cao và các hiện tượng thời tiết cực đoan
Thành phố là trung tâm giao thông và cũng là nguồn phát thải ô nhiễm công nghiệp, chất thải rắn và nước thải. Do đó, đất đô thị rất dễ bị nhiễm độc, gây đe dọa nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng. Cần có những biện pháp quyết liệt để xác định, quản lý và phục hồi các vùng đất bị ô nhiễm. Cách tiếp cận đa chiều như trồng rừng, tạo không gian xanh liền kề và hành lang xanh sẽ giúp lọc bỏ hiệu quả các chất gây hại.
Ngược lại, đất khỏe mạnh là tiền đề để mở rộng không gian xanh. So với bê tông và nhựa đường, thảm thực vật hấp thụ ít nhiệt hơn, giúp giảm nhiệt độ bề mặt đô thị. Ngoài ra, thảm thực vật còn có khả năng hấp thụ nước mưa, giảm thiểu nguy cơ sạt lở và lũ lụt. Khi hạ tầng đô thị gia tăng, diện tích đất bị "đóng kín" (soil sealing) ngày càng nhiều. Phủ xanh đô thị giúp phá vỡ hiện tượng này, duy trì nhiệt độ mát mẻ và giảm thiểu tác động của thời tiết cực đoan thông qua cơ chế hấp thụ carbon, lưu giữ nước và thúc đẩy đa dạng sinh học.
3. Đất góp phần cải thiện sức khỏe và phúc lợi của con người
Đất khỏe mạnh là nền tảng của các khu rừng ngoại ô, công viên, vườn tược và hệ thống cây xanh đô thị. Các không gian xanh này cung cấp khu vực giải trí thiết yếu cho sức khỏe thể chất và tinh thần.
Nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng không gian xanh giúp giảm căng thẳng, lo âu, trầm cảm và cải thiện tâm trạng đáng kể. Việc dành thời gian trong môi trường rợp bóng cây giúp con người thư thái hơn. Đất đai màu mỡ làm thành phố trở nên tươi mướt, khuyến khích cư dân vận động ngoài trời và tiếp xúc với ánh nắng, từ đó kiến tạo nên những cộng đồng năng động và sôi nổi.
4. Đất khỏe mạnh thúc đẩy hiệu quả quản lý chất thải đô thị
Các thành phố hiện tạo ra khoảng 70% lượng chất thải toàn cầu. Việc cải thiện quản lý chất thải mang lại lợi ích trực tiếp cho đất đô thị. Chất thải hữu cơ sau khi được phân loại và xử lý an toàn có thể chuyển hóa thành phân hữu cơ (compost) hoặc than sinh học (biochar). Đặc biệt, công nghệ sử dụng ruồi lính đen để phân hủy chất thải hữu cơ cũng là một cách biến rác thải thành tài nguyên quý giá. Những sản phẩm này khi được bón lại cho cảnh quan hoặc nông trại đô thị sẽ hoàn trả chất dinh dưỡng cho đất, hỗ trợ nông nghiệp và cải thiện độ phì nhiêu của đất.
Sáng kiến Thành phố Xanh của FAO hướng đến xây dựng các đô thị sống động, bao trùm và kiên cường, cân bằng nhu cầu của con người và tự nhiên. Để thiết kế lại đô thị theo hướng bền vững thực sự, chúng ta phải thay đổi tư duy quản lý không gian, sản xuất lương thực và sử dụng tài nguyên. Sự chuyển đổi mang tính chiến lược này cần bắt đầu từ yếu tố căn bản nhất: đất khỏe mạnh.
