Được phát hiện trong các đợt khai quật di chỉ Tháp Nhạn năm 1985–1986, hộp đựng xá lị mở ra những góc nhìn về một lớp trầm tích văn hóa trên vùng đất Nam Đàn. Cuộc khai quật do Viện Khảo cổ học phối hợp với Bảo tàng Nghệ Tĩnh thực hiện tại xã Hồng Long, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An theo địa danh thời điểm đó.
Từ lòng tháp cổ, chiếc hộp nhỏ trở thành chứng tích giúp hậu thế tìm hiểu cách người xưa gửi gắm niềm tin, thực hành nghi lễ và thể hiện quan niệm thẩm mỹ qua một vật phẩm thiêng.
Tài nghệ gửi trong từng đường nét
Bảo vật được làm bằng kim loại màu vàng, dài 8 cm, rộng 5 cm, cao 5,5 cm, nặng khoảng 200 gram. Dù chỉ vừa lòng bàn tay, hiện vật vẫn thể hiện sự công phu trong tạo hình và trang trí.
Hộp có hình chữ nhật, gồm nắp và thân. Phần nắp cong nhẹ, rìa cạnh chườm ra ngoài, gợi dáng một mái nhà thu nhỏ. Trên mặt nắp là dải hoa cúc tròn sáu cánh; quanh thân hộp, hoa sen cách điệu được sắp xếp thành khung hình chữ nhật. Những khoảng phẳng xen giữa hoa văn tạo sự cân đối, làm nổi bật đường nét mềm mại trên bề mặt kim loại.
Sự khéo léo còn thể hiện ở cách ghép nối các bộ phận. Một dải kim loại được tán mỏng, uốn theo gờ trong rồi hàn vào thân, giúp nắp và thân hộp ăn khớp. Theo báo cáo khai quật năm 1986, hiện vật được chế tác bằng phương pháp tán dập nguội.
Ở chiếc hộp này, kỹ thuật thủ công và cảm quan thẩm mỹ gắn bó với mục đích sử dụng. Sự chăm chút dành cho từng chi tiết gợi lên thái độ trân trọng đối với vật phẩm dùng để lưu giữ xá lị. Hoa văn, hình khối và kết cấu cùng góp phần tạo nên vẻ trang nghiêm của một hiện vật mang ý nghĩa tín ngưỡng.
Trải qua nhiều thế kỷ, hộp còn tương đối nguyên vẹn, dù một số vị trí quanh thân đã bị bong. Những nét hoa văn còn lại giúp người xem hôm nay nhận biết phần nào trình độ chế tác và cách cảm nhận cái đẹp của người xưa.
Chứng tích về đời sống tín ngưỡng
Giá trị văn hóa của hộp đựng xá lị Tháp Nhạn gắn liền với bối cảnh phát hiện. Theo tư liệu khai quật, trong hộp có lớp than tro chiếm khoảng một phần ba dung tích. Phía trên là hai mảnh dạng nửa hình tròn, màu trắng đục, mỏng như vỏ trứng, được mô tả là xá lị.
Hộp được đặt trong một thân cây khoét rỗng, chôn theo phương thẳng đứng trong lòng tháp. Cách thức an trí này cung cấp tư liệu đáng chú ý về nghi lễ lưu giữ xá lị. Từ đó, các nhà khảo cổ đặt giả thuyết về sự giao thoa giữa tập tục mai táng bản địa với nghi thức hỏa táng, lưu giữ xá lị của Phật giáo.
Đây là hướng nghiên cứu gợi mở quá trình tiếp nhận tín ngưỡng trong mối liên hệ với truyền thống văn hóa của cư dân đương thời. Qua một hiện vật cụ thể, câu chuyện về Phật giáo trên đất Nghệ được tiếp cận từ những dấu tích của thực hành nghi lễ và đời sống tinh thần.
Cùng với chiếc hộp, tại di chỉ Tháp Nhạn còn phát hiện viên gạch khắc dòng chữ “Trinh Quán lục niên”, tương ứng năm 632. Dấu tích này được xem xét cùng kiến trúc, vật liệu xây dựng và các hiện vật liên quan để nghiên cứu niên đại của di tích. Những tư liệu ấy giúp đặt bảo vật trong không gian lịch sử, văn hóa mà nó từng hiện diện.
Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017. Theo hồ sơ thuyết minh, đây là hiện vật gốc độc bản, có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật.
Đưa chiều sâu di sản đến gần công chúng
Theo kế hoạch, Phòng trưng bày Bảo vật quốc gia Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn tại Bảo tàng Nghệ An – Xô Viết Nghệ Tĩnh sẽ khai trương lúc 20 giờ ngày 18/11, trong khuôn khổ Tuần Văn hóa – Đại đoàn kết các dân tộc tỉnh Nghệ An năm 2026.
Không gian trưng bày chuyên biệt mở thêm cơ hội để công chúng tìm hiểu bảo vật trong mối liên hệ với di tích Tháp Nhạn và lịch sử Phật giáo xứ Nghệ. Từ một dải hoa văn, một đường gò kim loại đến cách an trí trong lòng tháp, mỗi chi tiết đều có thể giúp người xem hiểu hơn về tài nghệ, niềm tin và ứng xử văn hóa của người xưa.
Sau hơn nghìn năm, chiếc hộp nhỏ vẫn lưu giữ những dấu tích để hậu thế tiếp tục tìm hiểu quá khứ. Gìn giữ và giới thiệu bảo vật cũng là cách nối dài ký ức văn hóa, để những giá trị từng hiện diện trong lòng tháp cổ tiếp tục được nhận biết, trân trọng trong đời sống hôm nay.
