Khi cánh đồng lớn hình thành
Những ngày đầu vụ Xuân, trên nhiều cánh đồng tại Nghệ An, sự khác biệt không chỉ đến từ màu xanh của lúa, mà còn từ việc quy hoạch lại những xứ đồng, nơi những mảnh “bờ xôi ruộng mật” manh mún nay đã được nâng tầm thành các vùng canh tác. Thay vì mỗi nhà một giống, mỗi xóm một cách làm, nay nhiều vùng đã chuyển mình thành những cánh đồng sản xuất tập trung, cùng sản xuất chung giống lúa và cùng được cung cấp các dịch vụ và đặc biệt là cùng áp dụng chung một quy trình canh tác.
Ông Hoàng Văn Thương, Giám đốc Hợp tác xã (HTX) Nông nghiệp và Dịch vụ Diễn Mỹ (xã Hải Châu, Nghệ An) cho biết: “Nếu như trước đây việc sản xuất lúa của bà con chủ yếu dựa vào kinh nghiệm của từng hộ. Mỗi gia đình lựa chọn giống lúa, lượng giống gieo sạ hay cách bón phân khác nhau nên chi phí sản xuất cao, hiệu quả lại thiếu ổn định”.
Theo ông Thương, khi hợp tác xã đứng ra tổ chức sản xuất theo mô hình lúa chất lượng cao, toàn bộ diện tích được HTX bố trí cùng một giống, cùng lịch thời vụ và áp dụng quy trình kỹ thuật thống nhất. “Việc vận hành mô hình cánh đồng tập trung tạo điều kiện tối ưu để HTX đồng bộ hóa các giải pháp kỹ thuật trên diện rộng. Nhờ tối ưu hóa mật độ gieo sạ và quản lý dinh dưỡng cây trồng một cách cân đối, chúng tôi không chỉ tiết giảm đáng kể chi phí vật tư mà còn duy trì năng suất ổn định. Đặc biệt, khi quần thể lúa sinh trưởng đồng nhất, công tác quản trị đồng ruộng và chăm sóc trở nên thuận tiện, hiệu quả hơn hẳn”, ông Thương phân tích.
Cũng theo Giám đốc HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Diễn Mỹ, giá trị cốt lõi của mô hình nằm ở cơ chế giám sát kỹ thuật xuyên suốt chu kỳ sinh trưởng: từ khâu tuyển chọn giống, xử lý đất đến bón phân và quản lý dịch hại tổng hợp. Đây chính là bước chuyển dịch đáng kể, thay thế dần thói quen canh tác dựa trên kinh nghiệm cảm tính bằng quy chuẩn khoa học nghiêm ngặt, đồng thời có sự liên kết chặt chẽ giữa nông dân – hợp tác xã – doanh nghiệp.
Hóa giải rào cản từ tâm lý "cấy dày cho chắc ăn"
Sự hình thành các vùng lúa chất lượng cao không chỉ là bài toán tổ chức lại sản xuất mà còn là “cuộc đấu tranh tư duy” trong mỗi người dân. Bà Nguyễn Thị Hương (xóm Đông Mỹ, xã Hải Châu) nhớ lại những ngày đầu tham gia mô hình với hơn 5 sào ruộng tại cánh đồng Thiên Tích: "Lúc đầu nghe cán bộ bảo giảm giống, giảm phân, tôi băn khoăn lắm. Dân mình vốn có tâm lý cấy dày cho chắc ăn, bón nhiều phân cho lúa xanh đen mới sướng mắt. Nhưng khi tuân thủ quy trình, thấy lúa ít sâu bệnh, môi trường đồng ruộng trong lành hẳn vì bớt thuốc bảo vệ thực vật, tôi mới tin: Làm ít mà hưởng nhiều là có thật".
Cùng quan điểm, bà Trương Thị Tâm, cùng trú tại xóm Đông Mỹ cho biết, sau khi dồn đổi, 5-6 thửa ruộng rải rác của gia đình đã quy về một mối tại cánh đồng Giáo Quan, tạo điều kiện thuận lợi cho việc chăm sóc và áp dụng các giống lúa chất lượng cao theo đúng quy trình kỹ thuật. Trên cánh đồng Thiên Tích, Giáo Quan của Đông Mỹ hôm nay, những thửa ruộng trước đây nhỏ lẻ đã được dồn đổi thành các ô ruộng rộng và vuông vắn, thuận lợi cho cơ giới hóa và áp dụng đồng bộ các biện pháp kỹ thuật trong canh tác.
“Khi ruộng đất được quy tụ về một mối, mọi khâu canh tác đều trở nên thuận tiện hơn hẳn. Nhờ đó, gia đình tôi có điều kiện tuân thủ nghiêm ngặt các quy chuẩn kỹ thuật dưới sự đồng hành sát sao của cán bộ chuyên môn”, bà Tâm bộc bạch. Chính những điều chỉnh tưởng như nhỏ nhặt ấy lại đang âm thầm tái định vị tư duy sản xuất của nhà nông. Rời bỏ thói quen canh tác manh mún, “mạnh ai nấy làm”, nay bà con đã dần thích nghi với phương thức sản xuất có tổ chức, vận hành theo quy trình bài bản và gắn kết chặt chẽ với sự dẫn dắt của đội ngũ kỹ thuật.
Nền tảng cho khát vọng "lúa carbon thấp"
Trong lộ trình hiện thực hóa cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” (Net Zero) vào năm 2050 của Chính phủ, ngành lúa gạo Nghệ An đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi xanh cấp bách. Các nhà khoa học đã chỉ rõ: canh tác lúa nước truyền thống vốn là một trong những nguồn phát sinh khí nhà kính đáng kể, đặc biệt là khí mê-tan (CH₄) từ những vùng ruộng ngập nước lâu ngày. Vì vậy, việc thay đổi phương thức quản lý tài nguyên và quy trình canh tác trên các cánh đồng tập trung hiện nay không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc để duy trì sức sống cho ngành hàng lúa gạo. Khi hạ tầng ruộng đất được tổ chức bài bản và quy hoạch theo hướng tập trung, việc áp dụng các quy chuẩn kỹ thuật tiên tiến mới thực sự có "đất diễn".
Tuy nhiên, giảm phát thải không chỉ dừng lại ở câu chuyện trên mặt ruộng. Theo nhiều chuyên gia, "chìa khóa" của cuộc chuyển đổi xanh phải được bắt đầu ngay từ hạt giống – yếu tố đầu vào then chốt nhất trong chuỗi giá trị. Tại hội thảo quốc tế về thúc đẩy sản xuất lúa carbon thấp do Học viện Nông nghiệp Việt Nam phối hợp với các tổ chức nghiên cứu từ Nhật Bản tổ chức mới đây, AHLĐ Trần Mạnh Báo, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn ThaiBinh Seed đã đưa ra nhận định mang tính chiến lược: "Giảm phát thải phải bắt đầu từ hạt giống. Một giống lúa tốt không chỉ cho năng suất mà còn phải tiết kiệm nước, kháng sâu bệnh để giảm tối đa vật tư đầu vào. Doanh nghiệp giống phải đi trước mở đường cho chuỗi giá trị lúa gạo phát thải thấp".
Từ nhãn quan chiến lược này, hạt giống hiện nay không chỉ gánh vác chỉ số về năng suất mà còn trực tiếp ảnh hưởng đến nhu cầu tưới tiêu và mức độ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Việc chọn tạo các giống lúa thích ứng với biến đổi khí hậu, sử dụng hiệu quả dinh dưỡng đang trở thành ưu tiên hàng đầu của các doanh nghiệp giống hàng đầu. Khi giống lúa "khỏe" kết hợp cùng quy trình "xanh", việc triển khai sản xuất phát thải thấp trên thực địa sẽ trở nên thuận lợi và đạt hiệu quả thực chất.
Định hướng này hoàn toàn khớp nối với chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững của Việt Nam, nơi mỗi hạt gạo làm ra không chỉ đạt chuẩn về chất lượng thương phẩm mà còn phải hội tụ cả "giá trị xanh". Việc hình thành những cánh đồng lúa phát thải thấp tại Nghệ An, vì thế, không chỉ góp phần bảo vệ môi trường hay giảm chi phí sản xuất, mà còn tạo dựng lợi thế cạnh tranh khác biệt, giúp hạt gạo xứ Nghệ tự tin xác lập vị thế trong một thị trường toàn cầu vốn đang ngày càng khắt khe với các tiêu chuẩn về trách nhiệm sinh thái.
Kỳ cuối: Đưa hạt gạo Nghệ An gia nhập thị trường lúa gạo "phát thải thấp"
