Vấn đề già hóa dân số từ lâu đã trở thành thách thức mang tính cấu trúc của xã hội Nhật Bản. Theo số liệu từ Bộ Nội vụ và Truyền thông, tổng dân số nước này đã ghi nhận mức tăng trưởng âm từ cuộc điều tra dân số năm 2015. Tình trạng này đặc biệt nghiêm trọng ở các vùng nông thôn, nơi dòng người trẻ di cư lên thành phố khiến cộng đồng thiếu sức sống và các ngành nghề truyền thống dần mai một.
Tuy nhiên, ngay trong bối cảnh đó, một số địa phương đã đạt được những thành công đột phá không dựa vào công nghệ cao siêu hay nguồn vốn khổng lồ, mà lấy nông nghiệp làm hạt nhân để vực dậy kinh tế.
Thương mại hóa nghệ thuật trang trí ẩm thực
Nằm sâu trong vùng núi tỉnh Tokushima, thị trấn Kamikatsu từng đứng trước nguy cơ sụp đổ kinh tế. Trước đây, địa phương này phụ thuộc hoàn toàn vào lâm nghiệp và trồng quýt Satsuma. Tuy nhiên, chính sách tự do hóa nhập khẩu gỗ và sự cạnh tranh khốc liệt về giá trên thị trường trái cây đã khiến hai trụ cột này suy yếu. Đỉnh điểm là đợt rét kỷ lục năm 1981 gây thiệt hại diện rộng cho các vườn quýt, khiến doanh thu sụt giảm nghiêm trọng. Trong tình thế đó, Kamikatsu buộc phải tìm kiếm một chiến lược sinh tồn hoàn toàn khác biệt, chuyển dịch từ sản xuất hàng hóa thông thường sang khai thác giá trị gia tăng từ tài nguyên sẵn có.
Năm 1986, ý tưởng kinh doanh lá cây ra đời. Thay vì bán nông sản để ăn, người dân Kamikatsu chuyển sang cung cấp "tsumono" – các loại lá, hoa dùng để trang trí trong ẩm thực Kaiseki truyền thống của Nhật Bản. Những chiếc lá phong đỏ, lá tre xanh hay hoa theo mùa không chỉ là vật trang trí mà còn đại diện cho tinh thần mùa vụ và thẩm mỹ tinh tế của người Nhật. Thị trường mục tiêu được xác định rõ ràng là các nhà hàng cao cấp và khách sạn trên toàn quốc. Đối với các đầu bếp, việc mua nguyên liệu đã được tuyển chọn, đóng gói quy chuẩn giúp họ tiết kiệm thời gian thu hái và đảm bảo chất lượng ổn định. Nhờ đó, những chiếc lá vô tri đã trở thành hàng hóa có giá trị kinh tế cao, mang lại doanh thu hàng năm lên tới 260 triệu Yên (khoảng 43 tỷ đồng) cho người cao tuổi tại đây.
Sản phẩm nông nghiệp tối ưu cho lao động cao tuổi
Mô hình này thành công rực rỡ nhờ sự tương thích tuyệt đối với đặc điểm nhân khẩu học của địa phương. Đặc thù của lá trang trí là trọng lượng nhẹ, quy trình thu hái không đòi hỏi sức lao động cơ bắp lớn. Điều này cho phép phụ nữ và người cao tuổi dễ dàng tham gia vào chuỗi cung ứng. Thực tế cho thấy, khoảng 50% nông dân tham gia mạng lưới kinh doanh lá tại Kamikatsu đều trên 60 tuổi, trong đó đa số là phụ nữ. Tại một ngôi làng miền núi với tỷ lệ lão hóa cao, đây chính là giải pháp sinh kế bền vững nhất.
Hệ thống này được vận hành chuyên nghiệp thông qua Công ty Irodori. Chuỗi cung ứng được thiết lập chặt chẽ theo quy trình: Nông dân - Hợp tác xã nông nghiệp - Chợ đầu mối toàn quốc - Nhà bán buôn/Nhà hàng. Vai trò của Irodori không chỉ là trung gian thương mại mà còn là trung tâm điều phối dữ liệu. Họ tiếp nhận đơn hàng từ thị trường, phân tích nhu cầu và phân bổ hạn ngạch cho nông dân để tránh tình trạng cung vượt cầu gây rớt giá, hoặc thiếu hụt hàng hóa cục bộ.
Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý nông nghiệp
Điểm đột phá giúp Kamikatsu thu hút sự chú ý toàn cầu là việc tích hợp thành công công nghệ thông tin vào quy trình sản xuất của người cao tuổi. Thị trấn đã phát triển "Hệ thống mạng thông tin Kamikatsu". Thông qua máy tính bảng và giao diện được thiết kế tối ưu cho người già, nông dân có thể theo dõi đơn hàng theo thời gian thực ngay tại vườn. Hệ thống giúp họ nắm bắt được loại lá nào đang được giá, số lượng cần thiết là bao nhiêu để chủ động ra quyết định thu hoạch.
Hình ảnh những cụ già 80 tuổi sử dụng thành thạo máy tính bảng để "săn" đơn hàng trên núi là minh chứng sống động cho thấy rào cản công nghệ hoàn toàn có thể bị xóa bỏ nếu công cụ đó thực sự hữu dụng. Sự thành công của ngành kinh doanh lá cây đã thay đổi hoàn toàn diện mạo Kamikatsu. Không chỉ thu hút du khách và thực tập sinh, thị trấn còn ghi nhận sự gia tăng dòng người trẻ chuyển đến sinh sống.
Quan trọng hơn, mô hình này đã giải quyết triệt để các vấn đề an sinh xã hội. Người cao tuổi tìm lại được vai trò và giá trị của bản thân (Ikigai), phụ nữ có thu nhập độc lập. Hệ quả tích cực là số lượng người già phải vào viện dưỡng lão giảm mạnh, chi phí chăm sóc y tế bình quân đầu người tại Kamikatsu thuộc nhóm thấp nhất tỉnh Tokushima. Câu chuyện của Kamikatsu khẳng định rằng nông nghiệp hiện đại không nhất thiết phải đồng nghĩa với quy mô lớn hay cơ giới hóa hạng nặng. Đôi khi, việc tìm ra thị trường ngách phù hợp với nguồn lực bản địa mới là chìa khóa để hồi sinh những vùng quê đang già hóa.
