Từ lâu, ngành nuôi cá tầm đã đối mặt với một thách thức cốt lõi: chỉ cá cái mới có thể cho trứng, trong khi việc phân biệt giới tính ở cá con gần như bất khả thi. Thực tế này buộc người nuôi phải duy trì đàn cá số lượng lớn với chi phí đắt đỏ, nhưng cuối cùng chỉ thu được lợi nhuận từ 50% số lượng (cá cái).
Tuy nhiên, nghiên cứu mới đây từ Đại học Kindai (Nhật Bản) đang thay đổi căn bản cục diện này: Cá tầm đực cũng có thể đẻ trứng.
Lần đầu tiên trên thế giới, nhóm nghiên cứu đã thành công trong việc khiến cá tầm mang kiểu gen đực (ZZ) phát triển buồng trứng, đẻ trứng và ấp nở thành công sau khi thụ tinh. Các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp kích thích nhân tạo để phát triển tuyến sinh dục cái và quá trình tạo trứng ở cá tầm Siberia đực.
Năm 2025, nhóm đã thu được khoảng 1,05 kg trứng (tương đương 68.000 quả) từ một con cá mang kiểu gen đực đã qua xử lý. Số trứng này sau đó được thụ tinh với tinh trùng của một con cá đực thường và nở sau khoảng 5 ngày. Đến cuối tháng 8/2025, khoảng 5.000 cá con đã đạt kích thước 20 cm, chứng minh khả năng phát triển bình thường của lứa trứng này.
Kết quả phân tích di truyền cho thấy toàn bộ số cá con nói trên đều mang kiểu gen ZZ, nghĩa là chúng đều là cá đực. Mặc dù kết quả này đã được dự đoán về mặt lý thuyết, nhưng đây là lần đầu tiên được kiểm chứng thực nghiệm trên cá tầm. Bước đột phá này mở ra hướng đi công nghệ mới, cho phép sản xuất trứng cá và nhân giống mà không cần phụ thuộc vào nguồn cá cái tự nhiên.
Biến cá đực từ "thứ phẩm" thành tài nguyên
Trong hệ thống nuôi trồng hiện tại, giá trị kinh tế của cá cái vượt trội so với cá đực, bởi trứng cá muối là yếu tố quyết định lợi nhuận toàn ngành. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng, nếu cá đực có thể sản sinh trứng ổn định, sự phụ thuộc vào tỷ lệ giới tính tự nhiên sẽ giảm đi đáng kể. Về lâu dài, điều này giúp tiết kiệm chi phí thức ăn, diện tích mặt nước và nhân công.
Hơn nữa, quy trình xác định giới tính cá tầm – vốn đòi hỏi hơn 3 năm nuôi dưỡng và phải can thiệp bằng sinh thiết tuyến sinh dục gây căng thẳng cho cá – dự kiến sẽ được đơn giản hóa nhờ công nghệ này.
Hiện tại, nhóm nghiên cứu đang theo đuổi hai hướng đi song song:
Thứ nhất, tối ưu hóa việc sử dụng các thành phần thực phẩm (như isoflavone trong đậu nành) để điều hòa giới tính, giúp cá đực phát triển tuyến sinh dục cái và trực tiếp tham gia sản xuất trứng.
Thứ hai, xây dựng hệ thống nuôi trồng "toàn cái" dựa trên công nghệ "cá siêu cái" (Super female). Cá siêu cái mang kiểu gen WW và chỉ sinh ra con cái. Ý tưởng này từng nằm trên lý thuyết cho đến năm 2022, khi các nhà nghiên cứu Đại học Kindai thành công trong việc tạo ra cá tầm siêu cái bằng phương pháp xử lý tinh trùng với tia cực tím.
Lộ trình thương mại hóa: Cần thêm thời gian
Dù triển vọng rất lớn, việc thương mại hóa vẫn cần thêm thời gian. Nhóm nghiên cứu cho biết giai đoạn tiếp theo sẽ tập trung đánh giá tính an toàn của công nghệ chuyển đổi giới tính, thiết lập tiêu chuẩn ghi nhãn sản phẩm và khả năng áp dụng trên các loài cá tầm khác nhau. Song song đó, các nghiên cứu về rút ngắn chu kỳ sinh sản, nhận dạng giới tính tự động và ổn định nguồn giống cũng đang được thúc đẩy.
Hiện Đại học Kindai đã thiết lập mạng lưới hợp tác nghiên cứu (kết hợp Viện - Trường - Doanh nghiệp) với Trạm Thí nghiệm Thủy sản tỉnh Miyazaki và một số công ty Nhật Bản để tiến hành thử nghiệm thực tế.
Phó Giáo sư Toshinao Ino (Đại học Kindai), một trong những người đứng đầu dự án, khẳng định đây là kết quả nghiên cứu công khai đầu tiên trên thế giới chứng minh cá tầm "đực chuyển giới" có thể đẻ trứng và ấp nở thành công. Ông tin rằng ngành nuôi cá tầm sẽ bước sang trang mới, nơi "cá đực không còn bị loại bỏ" và cấu trúc sản xuất trứng cá muối sẽ có những thay đổi mang tính cách mạng.
