Từ khóa: chuỗi giá trị nông nghiệp, hiện đại hóa nông nghiệp, kinh tế nông thôn, chế biến sâu, nông nghiệp tuần hoàn.

Đặt vấn đề

Thực trạng của nền nông nghiệp Việt Nam trong nhiều thập kỷ qua luôn tồn tại một nghịch lý cố hữu. Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách về bảo đảm an ninh lương thực, như: Kết luận số 53-KL/TW ngày 05/8/2009 của Bộ Chính trị về “Đề án an ninh lương thực quốc gia đến năm 2020”; Kết luận số 81-KL/TW ngày 29/7/2009 của Bộ Chính trị về “Bảo đảm an ninh lương thực quốc gia đến năm 2030; Nghị quyết số 34/NQ-CP ngày 25/3/2021 của Chính phủ về bảo đảm an ninh lương thực quốc gia đến năm 2030… Dù đạt được những thành tựu đáng kể về sản lượng, góp phần đảm bảo an ninh lương thực quốc gia và đẩy mạnh xuất khẩu, nhưng đời sống của người nông dân, chủ thể của nền sản xuất, vẫn còn nhiều điều cần phải được cải thiện. Nguyên nhân sâu xa nằm ở chỗ phần lớn nền sản xuất vẫn còn manh mún, nhỏ lẻ và người nông dân chủ yếu chỉ tham gia vào khâu sản xuất ban đầu, tức là tạo ra nguyên liệu thô. Họ gần như đứng ngoài các công đoạn mang lại giá trị gia tăng cao hơn như chế biến, thương mại và xây dựng thương hiệu.

Sự đứt gãy trong chuỗi giá trị này đã tạo ra một "nút thắt cổ chai", khiến người sản xuất mất đi quyền đàm phán về giá, phải đối mặt với rủi ro thị trường và chỉ nhận được một phần rất nhỏ trong tổng lợi nhuận của toàn chuỗi. Các giải pháp truyền thống tập trung vào việc tăng năng suất cây trồng, vật nuôi đã không còn đủ sức để giải quyết bài toán mang tính cấu trúc này. Bối cảnh đó đòi hỏi một cách tiếp cận hệ thống, một khuôn khổ lý thuyết và thực tiễn có khả năng tích hợp toàn bộ các mắt xích, từ sản xuất đến tiêu thụ.

Bài viết này sẽ đi sâu phân tích "Mô hình công nghiệp hóa toàn chuỗi giá trị" – một giải pháp chiến lược được xem là có tiềm năng nhất để giải quyết những vấn đề cố hữu trên. Chúng tôi sẽ làm rõ cấu trúc, cơ sở lý luận cho tính hiệu quả, cũng như các thách thức và định hướng triển khai mô hình này trong bối cảnh đặc thù của nông nghiệp Việt Nam.

1. Cấu trúc của mô hình chuỗi giá trị toàn diện

Logic cốt lõi của mô hình này vận hành qua bốn mắt xích được liên kết chặt chẽ, nơi lợi ích được gắn kết và không thể tách rời, nhằm biến một sản phẩm nông nghiệp thô thành một thương phẩm hoàn chỉnh.

Giai đoạn đầu tiên và cũng là nền tảng của toàn chuỗi là sản xuất ban đầu. Thay vì để các hộ nhỏ lẻ tự canh tác, mô hình này đòi hỏi phải có một doanh nghiệp đầu tàu hoặc hợp tác xã kiểu mới đứng ra quy hoạch các vùng sản xuất tập trung. Tại đây, quy trình sản xuất được đồng nhất từ giống, phân bón, quản lý đến thu hoạch. Các công nghệ hiện đại như tưới tiêu thông minh và phòng trừ sâu bệnh sinh học được áp dụng triệt để. Đi kèm với đó là một hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch, cho phép người tiêu dùng tra cứu toàn bộ quá trình. Mối liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân được xây dựng trên cơ sở cùng có lợi, nơi doanh nghiệp cung cấp kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm, còn nông dân góp đất và sức lao động.

Sau khi có nguồn cung ổn định, giá trị thực sự được tạo ra ở giai đoạn chế biến và gia tăng giá trị. Nông sản tươi luôn đối mặt với ba vấn đề cố hữu: dễ hỏng, giá trị thấp và thời gian bảo quản ngắn. Khâu chế biến chính là lời giải cho bài toán này. Đầu tiên là sơ chế để giảm thiểu hao hụt. Tiếp theo là chế biến sâu, thông qua việc hợp tác với các viện nghiên cứu để phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao như đồ ăn chế biến sẵn, thực phẩm chức năng, hay gia vị. Tỷ suất lợi nhuận của nông sản tươi truyền thống thường chưa đến 20%, nhưng sau khi qua chế biến sâu, con số này có thể tăng vọt lên 50-80%.

Nhưng sản phẩm dù giá trị đến đâu cũng cần một con đường để vươn xa. Mắt xích thứ ba là hệ thống chuỗi lạnh và logistics đóng vai trò như một "mạch máu". Hao hụt nông sản lớn nhất thường xảy ra ở "một cây số đầu tiên" sau thu hoạch và "một cây số cuối cùng" trước khi đến tay người tiêu dùng. Một hệ thống chuỗi lạnh năm cấp, bao gồm từ kho lạnh sơ bộ tại ruộng đến các kho hàng ở thành phố, sẽ giúp giải quyết triệt để vấn đề này. Tỷ lệ hao hụt và thất thoát trong chuỗi nông sản cao từ 25-30%, trong đó thủy hải sản 35%, rau quả và trái cây có thể lên đến 45%. Chi phí logistics chiếm 12% giá thành sản phẩm ngành thủy sản, chiếm 23% giá thành đồ gỗ, chiếm 29% giá thành rau quả, chiếm 30% giá thành gạo. Chi phí logistics nông nghiệp ở Việt Nam cao hơn Thái Lan 6%, Malaysia 12% và cao hơn Singapore 300%. Trên tổng thể, chi phí logistics của Việt Nam chiếm khoảng hơn 20% GDP; trong khi đó, mức chi phí logistics trung bình trên thế giới, chỉ khoảng 11% GDP. Trong khi tỷ lệ hao hụt của chuỗi cung ứng thông thường cao như vậy, chuỗi lạnh tiêu chuẩn hóa có thể giảm con số này xuống dưới 5%.

Cuối cùng, dù ba mắt xích trên có làm tốt đến đâu, lợi nhuận vẫn phải đến từ giai đoạn thương mại và xây dựng thương hiệu. Mắt xích này tập trung vào hai việc chính. Thứ nhất là xây dựng thương hiệu, phát triển song song cả thương hiệu chung của vùng (thông qua các chứng nhận như chỉ dẫn địa lý, OCOP) và thương hiệu riêng của doanh nghiệp. Thứ hai là triển khai thương mại điện tử trên nhiều kênh, kết nối trực tiếp với người tiêu dùng và cắt bỏ các khâu trung gian không cần thiết.

2. Cơ sở lý luận cho tính hiệu quả của mô hình

Sở dĩ mô hình này được xem là một giải pháp ưu việt vì nó giải quyết được những vấn đề mang tính cấu trúc của nông nghiệp truyền thống, dựa trên bốn cơ sở chính.

Quan trọng nhất, nó giúp giữ lại lợi nhuận trong chuỗi và giảm thiểu rủi ro thị trường. Bằng cách tích hợp theo chiều dọc, mô hình này giúp toàn bộ giá trị gia tăng được giữ lại tại địa phương, làm giàu cho chính cộng đồng sản xuất thay vì rơi vào tay các khâu trung gian. Thêm vào đó, việc sở hữu các sản phẩm chế biến có thời hạn sử dụng dài giúp doanh nghiệp có khả năng đối phó tốt hơn với sự biến động khó lường của giá nông sản tươi.

Thứ hai, tính tiêu chuẩn hóa cao từ đầu đến cuối là một lợi thế cạnh tranh vượt trội. Một quy trình khép kín, minh bạch và có thể truy xuất nguồn gốc sẽ giúp sản phẩm dễ dàng đáp ứng các yêu cầu khắt khe của các kênh phân phối hiện đại như siêu thị lớn, các nền tảng bán lẻ mới hoặc thị trường xuất khẩu.

Thứ ba, mô hình này tạo ra tác động kinh tế - xã hội lan tỏa và mang tính bao trùm. Nó không phải là một sân chơi riêng của doanh nghiệp, mà là một cơ chế cùng có lợi, gắn kết nông dân vào chuỗi giá trị. Thay vì chỉ là người bán nguyên liệu, nông dân trở thành một đối tác, có thu nhập ổn định từ nhiều nguồn như cho thuê đất, làm công, lợi nhuận từ sản xuất và cổ tức cuối năm. Điều này giúp giữ chân lao động tại địa phương, giải quyết bài toán di cư và góp phần xây dựng nông thôn mới.

Cuối cùng, mô hình này hoàn toàn phù hợp với các định hướng chính sách lớn của nhà nước. Các chủ trương về xây dựng các vùng nông nghiệp công nghệ cao, phát triển công nghiệp chế biến, hiện đại hóa chuỗi lạnh, thúc đẩy thương mại điện tử và xây dựng thương hiệu nông sản (như chương trình OCOP) đều là những mảnh ghép hoàn hảo, tạo ra một hành lang pháp lý thuận lợi cho mô hình này phát triển.

3. Thách thức và định hướng triển khai tại Việt Nam

Dù có nhiều ưu điểm, việc triển khai mô hình này tại Việt Nam không phải là không có thách thức. Trở ngại lớn nhất vẫn nằm ở nguồn vốn đầu tư ban đầu cho nhà xưởng và kho lạnh, một rào cản lớn đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Bên cạnh đó là sự thiếu hụt nhân sự chất lượng cao có chuyên môn về công nghệ chế biến sâu và vận hành thương mại điện tử ở các địa phương. Việc xây dựng thương hiệu cho các nông sản nhỏ lẻ trong một thị trường cạnh tranh khốc liệt và sự đứt gãy của chuỗi lạnh ở "một cây số đầu tiên" cũng là những vấn đề cần được giải quyết.

Để tháo gỡ những nút thắt này, giải pháp cốt lõi nằm ở sự liên kết. Cần xây dựng các liên minh sản xuất và hợp tác xã kiểu mới, nơi các hộ nông dân và doanh nghiệp nhỏ có thể cùng nhau góp vốn, chia sẻ chi phí đầu tư và vận hành. Cần tăng cường liên kết giữa các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp để giải quyết bài toán công nghệ và nhân lực. Cuối cùng, việc đầu tư xây dựng các kho lạnh quy mô nhỏ tại cấp xã, dựa vào các hợp tác xã, sẽ giúp khép kín mắt xích còn yếu nhất của chuỗi lạnh.

Kết luận

Có nhiều con đường để hiện đại hóa nông nghiệp. Tuy nhiên, mô hình công nghiệp hóa toàn chuỗi giá trị có một điểm khác biệt căn bản. Nó không dựa vào một nguồn tài nguyên duy nhất, mà dựa vào sức mạnh của sự tích hợp, biến việc "bán nguyên liệu" thành việc "bán sản phẩm và bán thương hiệu". Đây là bước chuyển đổi cốt lõi nhất và cũng là khó khăn nhất. Trong tương lai, khi được tích hợp thêm các công nghệ số, con đường này sẽ ngày càng rộng mở. Đối với các địa phương muốn xây dựng một ngành nông nghiệp trụ cột và phát triển một cách bền vững, đây có lẽ là lời giải tối ưu nhất ở thời điểm hiện tại.

Tài liệu tham khảo

1.    Bộ Chính trị (2009a). Kết luận số 81-KL/TW ngày 29 tháng 7 năm 2009 về bảo đảm an ninh lương thực quốc gia.
2.    Bộ Chính trị (2009b). Kết luận số 53-KL/TW ngày 05 tháng 8 năm 2009 về Đề án an ninh lương thực quốc gia đến năm 2020.
3.    Chính phủ (2021). Nghị quyết số 34-NQ/CP ngày 25 tháng 3 năm 2021 về bảo đảm an ninh lương thực quốc gia đến năm 2030.
4.    Nguyễn Hạnh (2024). Gỡ nút thắt logistics, tăng giá trị xuất khẩu nông sản. Báo Công Thương. Truy cập ngày 15/7/2026, từ https://congthuong.vn/go-nut-that-logistics-tang-gia-tri-xuat-khau-nong-san-298489.html.