Chia sẻ về định hướng hoàn thiện chính sách quản lý giống cây trồng tại diễn đàn "Giải pháp phòng trừ bệnh héo vàng hại chuối", ông Nguyễn Quốc Mạnh - Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Cục TT&BVTV - Bộ NN&MT) cho biết, Bộ NN&MT đang tiến hành sửa đổi Thông tư số 17/2019/TT-BNNPTNT (Thông tư 17) theo hướng điều chỉnh lại nhóm cây trồng chính, nhằm mở rộng cơ chế tự công bố lưu hành giống đối với một số cây trồng có giá trị kinh tế cao. Mục tiêu là rút ngắn thời gian đưa giống mới vào sản xuất, tạo dư địa cho thị trường và tăng lợi ích trực tiếp cho nông dân.
Theo ông Nguyễn Quốc Mạnh, việc sửa đổi Thông tư 17 không đơn thuần là sự điều chỉnh về kỹ thuật văn bản, mà nhằm giải quyết một "điểm nghẽn" đã bộc lộ trong thực tế trong sản xuất. Thông tư 17 hiện hành quy định tiêu chí và danh mục cây trồng chính, qua đó xác lập cơ chế quản lý chặt chẽ (bao gồm khảo nghiệm, công nhận và cấp phép lưu hành) đối với nhóm giống này.
Cách tiếp cận trên giúp bảo đảm chất lượng giống cho những loại cây có tác động lớn đến an ninh lương thực, sinh kế và thị trường. Tuy nhiên, trong bối cảnh nhiều ngành hàng mới nổi lên – đặc biệt là cây ăn quả, rau màu và cây đặc sản địa phương – cơ chế này vô tình làm chậm quá trình thương mại hóa giống.
“Việc sửa đổi Thông tư 17 nhằm phân loại lại danh mục cho phù hợp hơn. Theo đó, một số loại cây không nhất thiết phải quản lý theo quy trình 'cây trồng chính' sẽ được chuyển sang cơ chế tự công bố lưu hành. Mục tiêu cuối cùng là để giống tốt sớm đến tay người sản xuất, tạo ra giá trị kinh tế thực thay vì bị 'mắc kẹt' quá lâu ở khâu thủ tục”, ông Nguyễn Quốc Mạnh nhấn mạnh.
Ông cũng bày tỏ hy vọng sự thay đổi này sẽ mở ra cơ hội để người trồng trọt tiếp cận nhanh hơn các giống mới có năng suất, chất lượng và khả năng chống chịu tốt, từ đó nâng cao hiệu quả sản xuất và thu nhập.
Đồng quan điểm về việc cần sớm “gỡ vướng” chính sách cho ngành hàng chuối, PGS.TS Lê Quốc Doanh - nguyên Thứ trưởng Bộ NN&PTNT (nay là Bộ NN&MT), Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam - nhấn mạnh: Chuối đã được xác định là cây trồng chủ lực và thực tế đang giữ vai trò ngày càng quan trọng. Hiếm có loại trái cây nào đạt tốc độ tăng trưởng xuất khẩu nhanh như chuối chỉ trong vài năm, trong khi dư địa thị trường vẫn còn rất lớn.
Tuy nhiên, bệnh héo vàng chuối nay đã hiện hữu, không chỉ ở Việt Nam mà tại nhiều quốc gia trên thế giới, gây thiệt hại nặng nề. Đối với Việt Nam, dù đã tích lũy được những kinh nghiệm nhất định, nhưng vấn đề cấp thiết đặt ra hiện nay là phải hành động kịp thời.
Cũng theo ông Doanh, vấn đề lớn nhất hiện nay không nằm ở chỗ thiếu nghiên cứu hay thiếu giải pháp kỹ thuật. Trên thực tế, các doanh nghiệp, nhà khoa học và chuyên gia đã bàn rất sâu, rất nhiều khía cạnh khác nhau. Điểm còn thiếu căn bản chính là một quy trình phòng trừ bệnh héo vàng chuối được ban hành chính thức.
PGS.TS Lê Quốc Doanh cho biết: “Những giải pháp hiện có mới dừng ở mức đề xuất, kinh nghiệm riêng lẻ, chưa được tập hợp thành một quy trình thống nhất và chưa có cơ quan quản lý nhà nước ký ban hành để phổ biến rộng rãi cho địa phương, doanh nghiệp và người dân áp dụng”.
Bên cạnh đó, ông Doanh cũng dẫn chứng kinh nghiệm thực tiễn từ công tác tái canh cà phê tại Tây Nguyên như một ví dụ điển hình về cách giải quyết bài toán dịch bệnh phức tạp. Ông nhấn mạnh: “Bắt buộc phải có sự tích tụ từ nghiên cứu khoa học của các viện, trường với sự chỉ đạo quyết liệt của Nhà nước. Trước đây, khi cà phê tái canh bị chết hàng loạt do bệnh hại rễ, Bộ NN&PTNT đã 'đặt hàng' các đề tài nghiên cứu quy mô lớn và tổ chức thí điểm trực tiếp tại địa bàn. Từ đó, cơ quan quản lý xây dựng quy trình tạm thời, hướng dẫn ngay cho người dân áp dụng, rồi vừa làm vừa tiếp tục thử nghiệm, hoàn thiện dần. Phải có quy trình, có hướng dẫn cụ thể thì người dân và doanh nghiệp mới có cơ sở để thực hiện”.
Ngoài ra, ông Doanh cũng đặc biệt nhấn mạnh vai trò đặc biệt quan trọng của nguồn giống sạch bệnh và giống kháng bệnh. Ông nhận định: “Thực tế đã cho thấy hiệu quả rõ rệt, tuy nhiên công tác quản lý giống hiện vẫn còn lỏng lẻo, chưa có quy trình và cơ chế kiểm soát thống nhất. Điều này dẫn đến nguy cơ xuất hiện các loại giống trôi nổi, mạo danh, gây rủi ro cho sản xuất”.
“Chúng ta cần sớm báo cáo Bộ NN&MT để có chỉ đạo kịp thời; trước hết là đề xuất đưa cây chuối ra khỏi danh mục cây trồng chính. Nếu những vướng mắc về khảo nghiệm, công nhận giống và quy trình phòng trừ bệnh không sớm được tháo gỡ, ban hành thì thiệt hại cho doanh nghiệp và người trồng chuối là điều khó tránh khỏi” - PGS.TS Lê Quốc Doanh kiến nghị.
Theo quy định tại Luật Trồng trọt năm 2018, "cây trồng chính" được định nghĩa là loài cây được trồng phổ biến, có tầm quan trọng trong phát triển kinh tế và cần được quản lý chặt chẽ. Đồng thời, tại Thông tư số 17/2019/TT-BNNPTNT do Bộ NN&PTNT ban hành ngày 15/11/2019, chuối – cùng với lúa, ngô, cà phê, cam và bưởi – đã được xác định thuộc danh mục nhóm cây trồng chính.
Do đó, các giống chuối chỉ được phép sản xuất, buôn bán, xuất khẩu và nhập khẩu sau khi đã được cấp Quyết định công nhận lưu hành hoặc Quyết định công nhận lưu hành đặc cách theo quy định tại Điều 15 và Điều 16 của Luật Trồng trọt năm 2018.
Dù còn một số khó khăn về dịch bệnh và cây giống, nhưng ngành chuối vẫn nỗ lực để mở rộng vùng trồng và tăng trưởng mạnh trong xuất khẩu. Theo số liệu thống kê, tính đến năm 2025, diện tích canh tác chuối trên cả nước ước đạt hơn 163.000 ha, với tổng sản lượng khoảng 2,75 triệu tấn. Trước đó, trong năm 2024, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này đã đạt gần 372 triệu USD, qua đó tiếp tục khẳng định vị thế là một trong những loại trái cây xuất khẩu chủ lực.
Từ thực tế này, các chuyên gia và doanh nghiệp đều chung nhận định: Nếu chính sách sớm được “cởi trói”, kết hợp với việc tổ chức sản xuất và kiểm soát dịch bệnh hiệu quả, kim ngạch xuất khẩu chuối của Việt Nam hoàn toàn có thể chạm mốc 1 tỷ USD trong tương lai gần.
