Thị trường phái sinh hàng hóa của Việt Nam đang bước vào giai đoạn được Nhà nước định hướng bài bản nhất từ trước tới nay. Trong ba tháng, Chính phủ ban hành Nghị định số 302/2026/NĐ-CP thay khung nghị định cũ, Bộ Công Thương phê duyệt Đề án phát triển thị trường tới năm 2030, định hướng tới năm 2045, Chính phủ trình Quốc hội dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Loạt bài này giải thích lần lượt từng câu hỏi bạn đọc đặt ra: thị trường này là gì, Nhà nước muốn xây dựng nó thành thị trường như thế nào, hàng hóa nào sẽ được giao dịch, ai quản lý, doanh nghiệp và nhà đầu tư cần biết gì.
Hàng hóa phái sinh là gì?

Hàng hóa phái sinh là sản phẩm giao dịch mà quyền, nghĩa vụ của các bên phụ thuộc vào giá của một hàng hóa có thật. Tài liệu Hỏi đáp về thị trường hàng hóa phái sinh do Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) phát hành năm 2026 định nghĩa đây là "sản phẩm giao dịch mà quyền hoặc nghĩa vụ của các bên phụ thuộc vào giá, chỉ số giá, chênh lệch giá hoặc biến động giá của một hay nhiều hàng hóa cơ sở". Nghĩa là người giao dịch một hợp đồng cà phê không nhất thiết mua một bao cà phê nào, nhưng giá trị hợp đồng của họ lên xuống đúng theo giá cà phê.
Sản phẩm phái sinh tồn tại dưới nhiều dạng: hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn, hợp đồng hoán đổi, hợp đồng chênh lệch. Hàng hóa cơ sở có thể là nông sản, nguyên liệu công nghiệp, kim loại, năng lượng. Tài liệu hỏi đáp lưu ý: "phái sinh" không có nghĩa là giao dịch một thứ hàng không có thật; giá trị của nó luôn gắn với hàng hóa cơ sở.
Vì sao thị trường này cần có?
Thị trường phái sinh hàng hóa ra đời để doanh nghiệp chủ động trước biến động giá. Tài liệu hỏi đáp của Bộ Công Thương nêu ví dụ: một doanh nghiệp dự kiến ba tháng nữa xuất khẩu cà phê sẽ thiệt nếu giá giảm trước ngày giao hàng; một doanh nghiệp cần nhập nguyên liệu trong vài tháng tới sẽ thiệt nếu giá tăng. Cả hai có thể lập vị thế phái sinh để khóa trước mức giá, giảm tác động bất lợi lên kết quả kinh doanh.

Với Việt Nam, nhu cầu ấy rất lớn. Nền kinh tế có độ mở cao; cà phê, gạo, hồ tiêu, cao su, kim loại, năng lượng đều chịu giá thế giới. Giá cà phê năm 2024 lập đỉnh lịch sử trên cả thị trường trong nước lẫn thế giới là ví dụ gần nhất về mức dao động mà doanh nghiệp xuất khẩu phải gánh.
Tài liệu hỏi đáp cũng nói rõ giới hạn của công cụ này: phòng ngừa rủi ro không làm cho riêng giao dịch phái sinh luôn có lãi, mà giảm mức ảnh hưởng của biến động giá bất lợi lên kết quả chung của sản xuất, kinh doanh. Chọn sai hợp đồng, sai kỳ hạn, sai quy mô vị thế thì doanh nghiệp vẫn có thể lỗ.
Giao dịch phái sinh có phải là đánh bạc?
Không. Câu trả lời này được Bộ Công Thương nêu thẳng trong tài liệu hỏi đáp. Giao dịch phái sinh phục vụ hai mục đích: phòng ngừa rủi ro giá của người sản xuất, kinh doanh; đầu tư của người chấp nhận rủi ro để tìm lợi nhuận từ biến động giá. Điểm phân biệt với hoạt động may rủi nằm ở chỗ thị trường được tổ chức, quản trị, giám sát: có ký quỹ, thanh toán bù trừ, giới hạn vị thế, giám sát giao dịch.
Điều này cũng giải thích vì sao Nhà nước chọn phát triển thị trường có tổ chức thay vì để giao dịch tự phát. Một thị trường không có luật, không có giám sát mới là nơi rủi ro trở thành may rủi.
Khung pháp lý đã thay đổi thế nào?
Thị trường phái sinh hàng hóa Việt Nam vận hành gần 20 năm bằng nghị định, nay được đưa lên một hệ văn bản đồng bộ từ nghị quyết của Đảng tới luật.

Theo Báo cáo tổng kết thi hành pháp luật trong hồ sơ dự án Luật, từ khi Nghị định số 158/2006/NĐ-CP ra đời tới khi Nghị định số 51/2018/NĐ-CP được ban hành, giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa thực tế chỉ phát sinh trong hai năm 2011, 2012, tổng giá trị khoảng 8 nghìn tỷ đồng, chủ yếu là cà phê. Thị trường chỉ thật sự lớn lên sau khi được liên thông với sở nước ngoài từ năm 2018.
Nghị định số 302/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ 15/9/2026 đặt yêu cầu cao hơn với chủ thể vận hành. Khoản 2 Điều 5 quy định doanh nghiệp thành lập Sở giao dịch hàng hóa phải có "Vốn điều lệ từ 1.500 tỷ đồng (một nghìn năm trăm tỷ đồng) trở lên". Khoản 3 Điều 6 yêu cầu hồ sơ phải có đề án giải trình về "giải pháp, lộ trình niêm yết hàng hóa sản xuất tại Việt Nam trong thời gian 05 năm". Nghĩa là muốn mở sở giao dịch, doanh nghiệp phải đủ lớn và phải cam kết đưa hàng Việt Nam lên sàn trong 5 năm.
Thị trường hiện nay lớn tới đâu?
Thị trường tăng nhanh trong 7 năm qua. Theo Báo cáo số 839/BC-BCT ngày 01/10/2026 của Bộ Công Thương, được dẫn lại trong Tờ trình của Chính phủ, khối lượng giao dịch tập trung tăng từ 58.904 hợp đồng năm 2019 lên khoảng 1,54 triệu hợp đồng năm 2025, gấp hơn 26 lần; giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân khoảng 7.500 tỷ đồng mỗi ngày; khoảng 38 mặt hàng với hơn 40 loại hợp đồng được giao dịch. Theo Văn phòng Quốc hội, 8 tháng đầu năm 2026, thị trường đạt khoảng 2,11 triệu hợp đồng, tăng 80% so với cùng kỳ năm 2025; giá trị danh nghĩa bình quân khoảng 9.832 tỷ đồng mỗi ngày.
Cần đọc đúng con số giá trị. Đây là giá trị danh nghĩa của hợp đồng, không phải giá trị hàng hóa thật được mua bán, cũng không phải số tiền nhà đầu tư bỏ ra; người giao dịch chỉ ký quỹ một phần giá trị ấy.
Điểm yếu lớn nhất của thị trường là gì?
Thị trường lớn lên nhưng lớn lệch, theo ba nghĩa.
Về người tham gia. Báo cáo số 839/BC-BCT ghi nhận từ cuối năm 2018 tới tháng 6/2026, thị trường có khoảng 50.000 tài khoản, trong đó 99,9% là cá nhân; xét theo giá trị giao dịch giai đoạn 2019 tới 2025, tổ chức, doanh nghiệp chỉ chiếm khoảng 9,06%. Doanh nghiệp sản xuất, xuất nhập khẩu, những người cần công cụ phòng ngừa rủi ro nhất, tham gia chưa tương xứng với tiềm năng.
Về sản phẩm. Báo cáo tổng kết thi hành Nghị định số 158/2006/NĐ-CP và Nghị định số 51/2018/NĐ-CP (tháng 8/2025) ghi nhận hoạt động tại Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam chủ yếu gắn với hợp đồng niêm yết trên các sở quốc tế; sản phẩm mang đặc trưng hàng hóa Việt Nam chưa được niêm yết như kỳ vọng. Sở đang liên thông với Sở Giao dịch Kim loại London, CME Group, ICE, Sở Osaka, Sở Giao dịch Singapore, Bursa Malaysia.
Về nơi hình thành giá. Vì giao dịch chủ yếu đi qua sở nước ngoài, giá cà phê, gạo, hồ tiêu của Việt Nam vẫn hình thành ở nơi khác. Việt Nam là nước xuất khẩu hàng đầu nhiều nông sản nhưng chưa có giá tham chiếu trong nước cho mặt hàng nào.
Hoàn thiện chính sách nhìn từ Quốc hội: Luật để thị trường phục vụ sản xuất, không để thị trường tự lớn lệch
Thực trạng thị trường lớn nhanh nhưng lệch được đại biểu Quốc hội nêu nhiều khi thảo luận ở Tổ chiều 13/11/2026 về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Không ý kiến nào đề nghị dừng xây dựng Luật; phần lớn ý kiến có tính xây dựng, dẫn chính số liệu trong hồ sơ của Bộ Công Thương.
Những điểm đồng thuận. Ý kiến tại các Tổ gặp nhau ở chỗ thị trường cần một đạo luật riêng thay cho khung nghị định. Một ý kiến tại tổ dẫn số liệu của Bộ Công Thương: cá nhân chiếm 99,9% số tài khoản, tổ chức chỉ chiếm khoảng 9% giá trị giao dịch, phần lớn sản phẩm liên thông với sở nước ngoài, chưa có giá tham chiếu nội địa tin cậy. Từ đó, ý kiến này đề nghị lấy tỷ trọng giao dịch phòng ngừa rủi ro, số doanh nghiệp tham gia, số hợp đồng dựa trên hàng hóa Việt Nam làm thước đo hiệu quả của Luật thay cho khối lượng giao dịch, đồng thời giao Chính phủ báo cáo Quốc hội định kỳ. Đây là đề nghị có căn cứ, đáng tiếp thu: khối lượng giao dịch cho biết thị trường lớn tới đâu, còn tỷ trọng phòng ngừa rủi ro cho biết thị trường có phục vụ nền sản xuất hay không.
Những ý kiến còn khác nhau. Điểm khác nhau gốc nằm ở cách hiểu bản chất thị trường. Một số ý kiến coi giao dịch hàng hóa phái sinh là công cụ tài chính. Một số ý kiến tại các tổ coi đây là phần tiếp nối của Luật Thương mại, gắn với hàng hóa thật. Cả hai cách nhìn đều đúng một nửa. Bộ nguyên tắc năm 2023 của Tổ chức Quốc tế các Ủy ban Chứng khoán (IOSCO) xác định phái sinh hàng hóa vật chất khác căn bản phái sinh tài chính vì nguồn cung, việc giao hàng có giới hạn. Cùng lúc, trên thực tế phần lớn hợp đồng được tất toán bằng tiền: theo báo cáo đánh giá độc lập về sự cố niken năm 2022, dưới 1% hợp đồng tại Sở Giao dịch Kim loại London kết thúc bằng giao hàng. Thị trường này vì thế mang bản chất kép: giao dịch theo cách của thị trường tài chính, nhưng giá trị hợp đồng đứng trên chuẩn hàng, kho, giao nhận của hàng hóa thật. Nhận thức đúng bản chất kép thì hai cách nhìn không loại trừ nhau.
Ban soạn thảo mong muốn gì. Theo Tờ trình của Chính phủ, Luật nhằm đưa khung pháp lý từ tầng nghị định lên tầng luật, điều chỉnh cả giao dịch qua Sở lẫn giao dịch ngoài Sở (OTC), để doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu có công cụ phòng ngừa rủi ro giá ngay trong nước. Việt Nam xuất khẩu gần 500 tỷ USD hàng hóa mỗi năm; không có thị trường trong nước, doanh nghiệp phải phòng ngừa rủi ro ở sở nước ngoài, giá cà phê, gạo, hồ tiêu tiếp tục hình thành ở nơi khác.
Căn cứ chủ trương, pháp luật. Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng định hướng phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh, tiếp nối Nghị quyết số 21-NQ/TW năm 2008 về phát triển phương thức giao dịch hiện đại nhằm ổn định giá, giảm rủi ro cho người sản xuất. Pháp luật hiện hành mới có các điều về mua bán hàng hóa qua Sở trong Luật Thương mại năm 2005 cùng Nghị định số 302/2026/NĐ-CP; phần lớn quy tắc về giám sát, bảo vệ nhà đầu tư, giao dịch OTC còn ở tầng nghị định, thông tư.
Thông lệ quốc tế. Các nước có thị trường phát triển đều luật hóa chuyên biệt. Trung Quốc từng quản lý thị trường kỳ hạn bằng văn bản của Quốc vụ viện qua hai đợt chỉnh đốn năm 1993, 1998; Luật Hợp đồng tương lai và Phái sinh của nước này mới có hiệu lực từ ngày 01/8/2022. Kinh nghiệm ấy cho thấy kéo dài quản lý bằng văn bản dưới luật không làm thị trường dừng lại, chỉ kéo dài tình trạng thiếu công cụ pháp lý.
Điều cần hiểu đúng. Một số ý kiến có nội dung cần làm rõ thêm và chưa sát thực tế, cụ thể:
Thứ nhất, về nỗi lo thị trường thành kênh "đỏ đen". Ý kiến lo thị trường thành nơi người ta "đặt cược", "một hình thức đỏ đen", vì khoản 3 Điều 42 dự thảo chỉ cấm cá nhân không chuyên nghiệp giao dịch hợp đồng chênh lệch, hợp đồng hoán đổi, còn hợp đồng tương lai, quyền chọn có đòn bẩy vẫn mở cho mọi cá nhân. Nỗi lo này có cơ sở. Chỗ cần làm rõ là rủi ro nằm ở mức đòn bẩy và ở tiêu chí ai được giao dịch sản phẩm nào, không nằm ở bản chất công cụ; tài liệu hỏi đáp của Bộ Công Thương khẳng định giao dịch phái sinh không phải đánh bạc. Chính vì 99,9% tài khoản là cá nhân trong khung nghị định hiện hành nên cần Luật để đặt tiêu chí nhà đầu tư chuyên nghiệp, trần đòn bẩy, chế tài. Ý kiến này cũng chỉ ra điểm cần sửa thật sự: giới hạn đòn bẩy, bảo vệ số dư âm đang để quy chế của trung tâm thanh toán bù trừ tự định, chưa có mức trần do Nhà nước ấn định.
Thứ hai, về cách ví giao dịch phái sinh "như mua cổ phiếu". Ý kiến cho rằng đây là "hợp đồng tài chính mua bán như mua cổ phiếu", hàng hóa "chủ yếu là vàng, bạc, gạo, thóc, lúa, dầu ăn", nên giá "lên xuống là chuyện bình thường". Cách ví này chưa sát ở hai chỗ. Một là cơ chế khác hẳn: mua cổ phiếu là mua quyền sở hữu một phần doanh nghiệp, còn giao dịch phái sinh chỉ ký quỹ một phần giá trị danh nghĩa của hợp đồng. Tài liệu hỏi đáp của Bộ Công Thương ghi rõ "ký quỹ không phải là giá mua của hợp đồng"; ký quỹ tạo đòn bẩy, nên một biến động giá tương đối nhỏ cũng có thể gây lãi hoặc lỗ đáng kể so với số tiền ký quỹ ban đầu. Hai là phạm vi hàng hóa: dự thảo Luật loại trừ chứng khoán, tiền tệ, vàng, ngoại hối khỏi phạm vi điều chỉnh, nên vàng không phải hàng hóa cơ sở của thị trường này.
Thứ ba, về mục đích của Luật. Ý kiến cho rằng Luật ra đời để giải quyết nhiều bài toán, "trong đó có kích cầu tiêu dùng hàng hóa". Thị trường phái sinh không tạo thêm cầu tiêu dùng: phần lớn hợp đồng được tất toán bằng tiền, người mua hợp đồng không nhận hàng để dùng, như số liệu dưới 1% hợp đồng tại Sở Giao dịch Kim loại London kết thúc bằng giao hàng đã cho thấy. Chức năng của thị trường là phòng ngừa rủi ro giá, phát hiện giá. Tờ trình của Chính phủ cũng đặt mục tiêu cho doanh nghiệp có công cụ phòng ngừa rủi ro giá ngay trong nước, không đặt mục tiêu kích cầu tiêu dùng.
Thứ tư, về quy mô giao dịch. Ý kiến nêu "hình như năm ngoái chúng ta có 1,7 triệu giao dịch" để đề nghị thông qua Luật ngay tại Kỳ họp. Con số này chưa khớp số liệu chính thức. Theo Báo cáo số 839/BC-BCT, khối lượng giao dịch tập trung năm 2025 khoảng 1,54 triệu hợp đồng; Báo cáo tổng kết thi hành pháp luật ghi năm 2024 đạt 1.144.791 hợp đồng. Đơn vị thống kê chính thức là hợp đồng.
Thông điệp từ các ý kiến tại Tổ khá thống nhất: Luật cần thiết, cần đo thành công bằng mức phục vụ sản xuất, không bằng quy mô giao dịch.
Ba điểm lệch ấy là lý do Nhà nước đặt định hướng mới: xây dựng một thị trường phục vụ trước hết nền sản xuất, có hàng Việt Nam, có giá tham chiếu Việt Nam. Định hướng ấy được cụ thể hóa trong Đề án phê duyệt theo Quyết định số 2433/QĐ-BCT, nội dung của kỳ sau.
Đón đọc bài 2: Mục tiêu đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045