Chọn lối đi riêng, đánh cược thời gian với cây dó bầu
Nhiều năm qua, cao su, sầu riêng và các loại cây trồng có giá trị kinh tế được nông dân ở Đồng Nai, Lâm Đồng quan tâm phát triển. Giữa xu hướng ấy, một số người lại chọn hướng đi khác: đầu tư trồng dó bầu, loài cây phải trải qua nhiều năm sinh trưởng mới có thể bước vào giai đoạn tạo trầm. Đây là lựa chọn đòi hỏi vốn đầu tư dài hạn, sự kiên trì và cả kinh nghiệm kỹ thuật.
Những ngày cuối tháng 10, chúng tôi tìm về xã Phước Lộc cũ (nay thuộc xã Đạ Huoai 2, Lâm Đồng) để tìm hiểu về mô hình trồng cây dó bầu. Qua giới thiệu của người dân địa phương, chúng tôi men theo khu vực Bảy Vàng, qua bên kia suối Đạm Bri, tìm đến vườn cây của ông Nguyễn Thanh Hải, thường được gọi là "Hải tràm". Ông được người dân địa phương nhắc đến là một trong những người sớm đưa cây dó bầu về trồng tại khu vực này.
Hiện vườn của ông Hải có diện tích khoảng 12 ha, với khoảng 35.000 cây, chủ yếu ở độ tuổi từ 8 - 10 năm. Dưới những tán cây xanh, thân dó bầu đã phát triển qua nhiều mùa mưa nắng. Theo ghi nhận tại vườn, phần lớn cây sinh trưởng tốt. Tuy nhiên, để những cây dó bầu này thực sự mang lại giá trị từ trầm hương, người trồng còn phải tiếp tục tìm hiểu kỹ thuật tạo trầm và đánh giá chất lượng sản phẩm.
Ông Hải cho biết, giai đoạn đầu trồng dó bầu không quá phức tạp, chủ yếu là bón phân, chăm sóc và theo dõi quá trình sinh trưởng. Khó khăn lớn hơn nằm ở công đoạn tạo trầm, bởi công việc này đòi hỏi kiến thức, kỹ thuật và kinh nghiệm nhất định.
Với diện tích đã đầu tư, ông Hải đang tìm kiếm những người có kinh nghiệm trong lĩnh vực trồng, chăm sóc và cấy tạo trầm để trao đổi, học hỏi. Ông cũng mong muốn kết nối với các cá nhân, đơn vị có chuyên môn nhằm tìm kiếm cơ hội hợp tác, từng bước hoàn thiện quy trình sản xuất.
Thực tế, diện tích và độ tuổi của vườn cây mới phản ánh quá trình đầu tư, chăm sóc ban đầu. Chất lượng trầm, khả năng tiêu thụ và hiệu quả kinh tế vẫn là những vấn đề cần được kiểm chứng qua quá trình tạo trầm và khai thác thực tế.
Nếu ông Hải tràm đang tìm kiếm thêm kinh nghiệm và cơ hội hợp tác thì tại phường Đồng Xoài, Đồng Nai, Thượng tá Dương Văn Ngọc, cựu binh Binh đoàn 16, lại dành nhiều năm nghiên cứu kỹ thuật cấy tạo trầm. Rời quân ngũ sau 37 năm công tác, ông tiếp tục lựa chọn một hướng đi mới với cây dó bầu trên vùng đất đỏ miền Đông.
Theo ông Ngọc, trước khi bắt tay đầu tư, ông dành nhiều thời gian tìm hiểu, tham quan các vùng trồng trầm hương tại Hà Tĩnh, Quảng Nam, Khánh Hòa và Đồng Nai để học hỏi kinh nghiệm. Qua quá trình tìm hiểu, ông nhận thấy trồng và chăm sóc cây dó bầu chỉ là bước đầu; việc tạo trầm mới là khâu đòi hỏi kỹ thuật và cần được nghiên cứu bài bản.
Từ đó, ông tập trung tìm hiểu, ứng dụng chế phẩm sinh học vào quá trình cấy tạo trầm trên thân cây. Hiện mô hình của ông có khoảng 13 ha, với hơn 80.000 cây dó bầu. Trong số này, khoảng 600 cây đã được cấy chế phẩm tạo trầm để theo dõi quá trình hình thành trầm và đánh giá kết quả.
Không chỉ dừng ở khâu trồng cây, ông Ngọc còn định hướng phát triển các công đoạn tiếp theo như sản xuất cây giống, chăm sóc, tạo trầm và chế biến sản phẩm. Những mặt hàng ông hướng đến gồm nhang trầm, vòng hạt và tinh dầu. Tuy nhiên, để hình thành chuỗi sản xuất hoàn chỉnh, các công đoạn này còn cần thêm nguồn lực, kỹ thuật và thị trường tiêu thụ phù hợp.
Với ông Ngọc, việc ứng dụng kỹ thuật vào tạo trầm là hướng nghiên cứu đáng quan tâm, nhưng hiệu quả cần được đánh giá trên cơ sở chất lượng trầm thực tế, chi phí đầu tư và khả năng thương mại hóa sản phẩm.
Trăn trở xây dựng thương hiệu trầm hương Việt
Từ quá trình trồng và nghiên cứu cây dó bầu, ông Ngọc cho rằng trầm hương Việt Nam còn nhiều dư địa phát triển, song hoạt động sản xuất, kinh doanh vẫn chưa đồng bộ. Theo ông, sự liên kết giữa người trồng, nhà khoa học và doanh nghiệp còn hạn chế; kỹ thuật trồng, cấy tạo trầm, phân loại và chế biến cũng cần được quan tâm chuẩn hóa.
Chúng ta đang thiếu chiến lược quảng bá, xây dựng thương hiệu và những doanh nghiệp đủ năng lực kết nối chuỗi giá trị, từ chọn giống, trồng, tạo trầm đến chế biến, xuất khẩu. Phát triển ngành hàng trầm hương không thể chỉ tập trung mở rộng diện tích mà cần chú trọng chất lượng, truy xuất nguồn gốc và thị trường tiêu thụ. Đặc biệt, với chu kỳ đầu tư kéo dài nhiều năm, người trồng cần được tiếp cận thông tin kỹ thuật, đầu ra và các cơ hội liên kết để có cơ sở tính toán hiệu quả, hạn chế rủi ro.
Thượng tá Dương Văn Ngọc - Cựu binh Binh đoàn 16, người dành nhiều năm nghiên cứu kỹ thuật cấy tạo trầm.
Đánh giá về mô hình của ông Ngọc, ông Nguyễn Viết Thanh - Chủ tịch Hội Cựu chiến binh phường Đồng Xoài, cho biết Hội quan tâm đến hướng phát triển cây dó bầu và khả năng chia sẻ kinh nghiệm sản xuất từ mô hình này. Thời gian tới, Hội dự kiến phối hợp tổ chức các buổi tham quan, trao đổi kinh nghiệm, giúp hội viên và người dân có thêm thông tin trước khi lựa chọn chuyển đổi cây trồng.
Theo ông Thanh, nếu được tổ chức bài bản và có sự liên kết giữa các hộ sản xuất, mô hình có thể là cơ sở để nghiên cứu hình thành các tổ hợp tác, hợp tác xã, góp phần khai thác tiềm năng đất đai tại địa phương.
Rời vườn dó bầu của những người nông dân đang theo đuổi hướng đi riêng, có thể thấy phía sau mỗi diện tích cây xanh là những lựa chọn đầu tư khác nhau. Người dành nhiều năm gây dựng vườn cây, người tập trung nghiên cứu kỹ thuật cấy tạo trầm, người mong muốn kết nối để mở rộng sản xuất. Dù cách tiếp cận khác nhau, họ đều đang tìm lời giải cho bài toán nâng cao giá trị cây dó bầu.
Tuy nhiên, từ một vườn cây sinh trưởng tốt đến sản phẩm trầm hương có chất lượng, giá trị thương mại vẫn là chặng đường không ngắn. Kỹ thuật tạo trầm, chi phí đầu tư, chất lượng sản phẩm và khả năng tìm kiếm thị trường sẽ là những yếu tố quyết định triển vọng của hướng sản xuất này.
Được biết, theo giới chuyên môn, dó bầu là loài cây thân gỗ, thuộc chi Aquilaria. Khi thân cây bị tổn thương và chịu tác động của các yếu tố sinh học, một số cá thể có thể hình thành phần gỗ chứa nhựa thơm, gọi là trầm hương.
Trầm hương được đánh giá cao nhờ hương thơm đặc trưng, thường được sử dụng để sản xuất nhang, tinh dầu, nước hoa, vòng hạt và các sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Giá trị thương mại của trầm phụ thuộc vào nhiều yếu tố như hàm lượng nhựa, mùi hương, màu sắc, chất lượng, nguồn gốc và mục đích sử dụng.
Không phải cây dó bầu nào cũng tạo được trầm có giá trị. Quá trình hình thành trầm phụ thuộc vào điều kiện sinh trưởng, tác động sinh học và thời gian. Vì vậy, trồng dó bầu không đồng nghĩa với việc chắc chắn thu được trầm hương thương phẩm. Đây cũng là yếu tố khiến việc đầu tư loại cây này đòi hỏi kiến thức kỹ thuật, thời gian và khả năng đánh giá thị trường.
