Mở đầu:
Nhiều người lâu nay vẫn mặc định rằng nông nghiệp xứ lạnh, đặc biệt là chăn nuôi bò sữa, là ngành nghề nặng nhọc, nhiều rủi ro và khó tích lũy tài sản lớn. Người ta dễ hình dung cảnh những chủ trại oằn mình gánh nợ vì giá sữa bấp bênh và chi phí thức ăn gia súc đắt đỏ. Thế nhưng thực tế tại vùng đất Hokkaido của Nhật Bản lại cho thấy một bức tranh hoàn toàn trái ngược: đây là nơi quy tụ rất nhiều triệu phú nông nghiệp đích thực, sở hữu nhà riêng tại thủ đô Tokyo, đổi xe hơi ngoại nhập...
1. Bức tranh thu nhập thực tế của nông dân phương Bắc
Tại Hokkaido, các ngành kinh tế khai thác tài nguyên tự nhiên luôn tạo ra những tầng lớp cư dân có tiềm lực tài chính đáng nể. Nếu như vùng duyên hải phương Bắc từng nổi danh với các đội tàu đánh bắt cá trích trước đây hay những tỷ phú nuôi sò điệp tại làng Sarufutsu với thu nhập từ 10 triệu đến hơn 30 triệu yên mỗi năm, thì ở khu vực đất liền, các hộ làm nông nghiệp cũng sở hữu khối tài sản không hề kém cạnh.
Số liệu thống kê kinh tế nông hộ năm 2022 của Bộ Nông Lâm Thủy sản Nhật Bản cho thấy, thu nhập nông nghiệp bình quân của mỗi hộ gia đình tại Hokkaido đạt mức 12,93 triệu yên. Con số này cao hơn gấp đôi mức trung bình toàn quốc là 6,11 triệu yên và bỏ xa địa phương đứng thứ hai là tỉnh Yamagata với 6,73 triệu yên.
Tuy nhiên, cơ cấu thu nhập cũng phản ánh sự phân hóa mạnh mẽ theo từng loại hình canh tác và chịu ảnh hưởng trực tiếp từ biến động chi phí đầu vào. Trong giai đoạn 2021-2022, thu nhập bình quân của các hộ trồng cây trên đất khô giảm từ 11,76 triệu yên xuống 8,30 triệu yên; hộ chăn nuôi bò sữa giảm từ 8,73 triệu yên xuống 1,30 triệu yên do áp lực từ chi phí thức ăn nhập khẩu tăng vọt; trong khi các hộ trồng lúa nước chỉ đạt quanh mức 2,41 đến 2,71 triệu yên do phần lớn là hộ kiêm nghiệp quy mô nhỏ. Thực tế này khẳng định bản chất của nông nghiệp quy mô lớn là một ngành đầu tư có tính chu kỳ với rủi ro cao đi liền với lợi nhuận vượt trội, đòi hỏi năng lực dự báo và quản trị dòng tiền bài bản.
2. Những điển hình thu nhập cao trong nông nghiệp chuyên canh
Khảo sát sâu vào các mô hình sản xuất chuyên biệt, những con số tài chính càng thể hiện rõ tiềm năng sinh lời của nông nghiệp hiện đại. Báo cáo thống kê quản trị nông nghiệp của Bộ Nông Lâm Thủy sản Nhật Bản ghi nhận các hộ chăn nuôi từ 200 con bò sữa trở lên đạt mức thu nhập bình quân hàng năm trên 15,69 triệu yên. Trong mảng trồng trọt đất khô, các trang trại có diện tích từ 60 ha trở lên đạt thu nhập bình quân tới 17,34 triệu yên, cao gấp đôi mức trung bình của toàn ngành.
Tại vùng đồng bằng Tokachi, nơi được mệnh danh là vương quốc nông nghiệp của Hokkaido, các hộ nông dân quy mô lớn hàng đầu có thể đạt mức thu nhập gia đình từ 30 triệu đến 100 triệu yên mỗi năm. Khi bóc tách theo từng cơ cấu cây trồng, các loại nông sản chủ lực đều mang lại giá trị gia tăng rất khả quan: đậu tương đạt thu nhập bình quân 9,60 triệu yên, củ cải đường dùng làm nguyên liệu luyện đường đạt 8,97 triệu yên, và các giống lúa mì đạt 8,79 triệu yên mỗi hộ.
Một yếu tố tài chính quan trọng khác cần được nhìn nhận thấu đáo là tư cách chủ thể kinh doanh độc lập của các hộ nông gia. Khác với người làm công ăn lương tại các đô thị lớn phải chịu thuế thu nhập cá nhân trên toàn bộ thu nhập trước khi chi trả sinh hoạt phí, người làm nông nghiệp được phép hạch toán một phần chi phí nhà ở gắn liền với trang trại, phương tiện cơ giới vận tải và xăng dầu vào chi phí vận hành sản xuất. Nhờ đó, cùng một mức thu nhập danh nghĩa 10 triệu yên, lượng tiền mặt tích lũy khả dụng trên thực tế của một nông dân Hokkaido thường dồi dào hơn đáng kể so với một nhân viên văn phòng tại Tokyo.
3. Cội nguồn thành công: Nền tảng công nghệ và tinh thần tiên phong
Thành quả kinh tế vượt trội của nông nghiệp Hokkaido không phải là sự may mắn ngẫu nhiên mà được xây dựng trên hai trụ cột căn bản: mô hình đại cơ giới hóa đồng bộ và tinh thần khai phá kiên cường của các thế hệ di dân phương Bắc.
Trước hết, quy mô ruộng đất bình quân của mỗi hộ nông dân tại Hokkaido đạt tới 40 ha, gấp 20 lần mức trung bình vỏn vẹn 2 ha của toàn nước Nhật. Diện tích đất canh tác rộng lớn cho phép áp dụng đồng bộ các loại máy cày, máy gặt đập liên hợp công suất lớn, kéo giảm tỷ suất chi phí nhân công và máy móc trên từng đơn vị sản phẩm xuống mức tối thiểu. Bên cạnh đó, điều kiện khí hậu mùa đông lạnh giá tự nhiên giúp ức chế mầm bệnh và côn trùng gây hại, giảm đáng kể chi phí bảo vệ thực vật. Sự kết hợp chặt chẽ giữa chăn nuôi gia súc và trồng trọt tạo nên mô hình nông nghiệp tuần hoàn hiệu quả cao, nơi chất thải chăn nuôi được ủ hoai thành phân bón hữu cơ giàu dinh dưỡng, vừa giảm chi phí hóa chất vừa củng cố chế độ luân canh bền vững.
Về phương diện con người và lịch sử, cộng đồng nông dân Hokkaido ngày nay là hậu duệ của những đoàn người di dân khai phá từ thời kỳ Minh Trị. Họ kế thừa tinh thần dám nghĩ dám làm và tư duy kinh doanh nhạy bén tương tự như các doanh nhân khởi nghiệp hiện đại. Vùng đất Tokachi trù phú ngày nay vốn từng là những cánh đồng hoang cằn cỗi với tầng đất tro núi lửa chua nghèo lân và đầm lầy đọng nước quanh năm. Chính các thế hệ tiền nhân của những tổ chức khai hoang tiên phong như Banseisha đã bền bỉ đào kênh thoát nước ngầm, khử chua, bổ sung khoáng chất và cải tạo tầng đất mặt qua nhiều thập kỷ. Bề dày mồ hôi, trí tuệ cải tạo tự nhiên và khát vọng tự chủ ấy đã đặt nền móng vững chắc cho sự trù phú và giàu có của nền nông nghiệp Hokkaido ngày hôm nay.
