Bà con nông dân quanh năm dãi nắng dầm mưa, sớm tối ngoài đồng chăm bón cho từng luống rau, cây ăn trái. Thế nhưng đến ngày hái quả, số tiền cầm về chẳng được bao nhiêu. Nguyên nhân không phải do bà con lười biếng hay canh tác kém, mà vì chúng ta mới chỉ dừng lại ở khâu rẻ nhất: bán đổ bán tháo nông sản thô vừa nhổ lên khỏi đất.
Hễ vào mùa thu hoạch, rau củ quả lại ồ ạt đổ ra chợ cùng lúc. Hàng nhiều ắt bị ép giá. Nông sản đóng bao tải, chất đầy sọt bán trôi nổi không nhãn mác khiến người mua tha hồ chê bai, ép bớt từng đồng. Bao nhiêu giọt mồ hôi rơi xuống ruộng suốt mấy tháng trời, nhưng phần lời lớn nhất lại rơi vào tay người buôn chuyến.
Con đường để bà con tăng thêm thu nhập không phải là thấy lối xóm trồng cây gì cũng vội vàng chặt bỏ trồng theo, mà là phải biết tự tay làm thêm khâu sơ chế, đóng gói và chế biến nhỏ ngay tại mảnh vườn của mình.
Lâu nay nhiều người vẫn nghĩ rằng chế biến là chuyện của các công ty lớn, phải có nhà máy tiền tỷ, máy móc hiện đại và kỹ thuật phức tạp. Nhưng thực tế ở nhiều làng quê Việt Nam cho thấy: muốn đi đường dài, trước hết phải bắt đầu từ những việc làm vừa sức, ít tốn kém mà đem lại hiệu quả ngay trước mắt.
Chỉ cần một chiếc máy sấy nhỏ giá vài triệu đồng, một máy hút chân không hay máy nghiền mi-ni cũng đã trở thành “chỗ dựa” cho từng hộ gia đình hay các tổ hợp tác trong làng. Không cần vội vã vay mượn để dựng nhà xưởng to lớn, dám làm từ những công đoạn đơn giản nhất đã là một bước tiến dài.
Câu chuyện từ vùng trồng ớt xiêm rừng ở vùng núi Sơn Hà (tỉnh Quảng Ngãi) là một minh chứng rất rõ ràng. Trước đây, bà con đồng bào Hrê hái ớt tươi về chỉ biết bán cho thương lái qua đường với giá bấp bênh, nhiều đợt ớt rộ trái không kịp hái đành rụng chín đỏ gốc. Nhận thấy điều này, người dân địa phương đã cùng nhau sắm sửa hũ thủy tinh, máy đóng nắp đơn giản để chế biến ớt tươi thành món ớt ngâm giấm tỏi và muối ớt sấy khô đóng lọ sạch sẽ.
Chỉ nhờ thêm một khâu ngâm muối đóng hũ và dán chiếc nhãn mang tên quê hương mình, giá trị trái ớt đã tăng lên gấp ba, gấp bốn lần so với bán ớt tươi ngoài chợ. Trái ớt bảo quản được cả năm trời mà không lo thối hỏng, dễ gửi đi các tỉnh xa và vào các quán ăn, tạo công ăn việc làm ổn định cho nhiều phụ nữ trong vùng.
Một tấm gương khác rất gần gũi là chuyện ép tinh dầu sả chanh và sả java tại Tân Kỳ (Nghệ An). Xưa nay, bà con trồng sả chủ yếu cắt cây tươi bán cho thương lái gom đi chợ đầu mối, tiền thu về chẳng đáng là bao mà lá sả lại vứt bỏ bừa bãi ngoài bờ ruộng. Về sau, một số hộ đã cùng nhau góp vốn mua nồi cất tinh dầu đơn giản nấu bằng củi và phụ phẩm nông nghiệp ngay tại bìa rừng.
Thực tế đã cho thấy rõ lợi ích: thay vì bán từng bó sả thô nặng trịch với giá rẻ mạt, mỗi tấn lá sả nấu ra được vài lít tinh dầu nguyên chất, đóng vào từng chai nhỏ bán cho người dân thành phố xông phòng, đuổi muỗi với giá hàng trăm nghìn đồng mỗi chai. Bà con không còn phải thấp thỏm sợ cây sả già héo ngoài đồng, cũng chẳng phải bỏ quê đi làm thuê làm mướn xa nhà, mà có thể có đồng ra đồng vào ngay tại quê hương.
Những câu chuyện người thật việc thật ấy chỉ ra ba bài học rất thực tế: Chế biến nhỏ đến đâu cũng tốt hơn nhiều so với không chế biến. Bao gói sạch sẽ, gọn gàng chắc chắn bán được giá hơn hàng đổ đống. Có một cái tên mộc mạc dán trên thân chai, thân gói luôn tạo được lòng tin hơn mớ hàng không tên tuổi.
Nếu chỉ bán củ khoai, trái ớt tươi vừa hái, người làm nông mãi mãi chỉ nhận về những đồng tiền còm cõi nhất. Khi được sấy khô giòn rụm, rau củ quả có thể cất trong kho chờ lúc khan hàng mới bán; khi được hút chân không kỹ càng, hạt gạo hay mớ rau để được lâu hơn, đẹp mắt hơn; khi được dán chiếc tem của xóm làng, món quà quê sẽ có chỗ đứng riêng và không còn bị người mua đè giá.
Làm kinh tế nông thôn hôm nay không cần phải chạy theo những điều quá xa vời. Đừng vội buồn lòng vì mình thiếu vốn lớn. Một chiếc máy nhỏ, một cách làm thêm và một chút thay đổi trong nếp nghĩ chính là lối thoát cho những bế tắc bấy lâu.
Trồng trọt và chăn nuôi là cái gốc; chế biến nhỏ là cách nhân thêm giá trị; còn tên tuổi nhãn mác chính là chỗ dựa để tự tin bán hàng. Cứ bám chặt mảnh đất quê mình, bắt đầu từ những việc nhỏ ít tiền rồi từng bước mở rộng, người nông dân hoàn toàn có thể tìm thấy con đường ấm no, bền vững ngay trên chính thửa ruộng quen thuộc của gia đình.
