Những ngày cuối tháng 10, trên các thửa ruộng ở xã Na Loi, tỉnh Nghệ An, đồng bào Thái chuẩn bị bước vào vụ thu hoạch lúa tẻ thơm. Giữa những thung lũng miền Tây xứ Nghệ, giống lúa này được người dân lưu giữ qua từng mùa gieo cấy, gắn với nguồn nước tự nhiên và kinh nghiệm sản xuất truyền đời.
Theo bà Pịt Thị Hà, Chủ tịch UBND xã Na Loi, lúa tẻ thơm được người dân bản Na Mương gìn giữ, chọn lọc qua nhiều thế hệ. Những thửa ruộng canh tác nằm trong các thung lũng, sử dụng nguồn nước từ khe Nậm Tắm; trong đó có những khu ruộng ở độ cao hơn 600 m so với mực nước biển.
Sự thích nghi với khí hậu, thổ nhưỡng địa phương là cơ sở để giống lúa bản địa này tồn tại qua nhiều mùa vụ. Người dân thường gieo mạ vào tháng 6, sau đó đưa ra ruộng cấy và thu hoạch vào cuối tháng 10 hoặc đầu tháng 11. Mỗi năm, ruộng chỉ sản xuất một vụ lúa đặc sản.
Gạo tẻ thơm Na Loi có hạt thon dài, nhỏ, trắng trong. Khi nấu, cơm tỏa hương tự nhiên, mềm, dẻo và có vị ngọt đậm. Nhiều gia đình cho biết cơm vẫn giữ được độ mềm khi để nguội. Hương vị ấy khiến giống lúa cũ tiếp tục được nhiều hộ dành một phần ruộng tốt để gieo cấy, phục vụ bữa ăn gia đình và những dịp sum họp.
Qua mỗi vụ thu hoạch, người dân chọn những bông lúa khỏe, chắc hạt để làm giống cho vụ sau. Cách giữ giống chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, gắn với sự am hiểu điều kiện ruộng nước và lịch thời vụ địa phương. Đây là nguồn tri thức canh tác cần được ghi nhận, kết hợp với tiến bộ kỹ thuật trong quá trình bảo tồn và phát triển giống lúa.
Tuy nhiên, lúa tẻ thơm Na Loi cũng bộc lộ những hạn chế trong sản xuất. Giống có thời gian sinh trưởng từ 120–125 ngày, thân cao, mềm, dễ đổ ngã khi gặp mưa to, gió lớn; năng suất thường thấp hơn một số giống lúa phổ biến. Bên cạnh đó, sản xuất nhỏ lẻ, nguồn giống có nguy cơ thoái hóa và thiếu liên kết tiêu thụ đang gây khó khăn cho việc duy trì diện tích.
Năm 2021, diện tích lúa tẻ thơm Na Loi đạt khoảng 25–30 ha. Đến năm 2026, diện tích chỉ còn 9–10 ha, tập trung tại bản Na Mương. Diện tích thu hẹp đặt ra yêu cầu bảo tồn nguồn gen cây trồng bản địa, đồng thời tìm giải pháp để người trồng lúa có thu nhập tương xứng với công sức bỏ ra.
Na Loi có hơn 4.300 người, gồm các dân tộc Thái, Mông, Khơ Mú và Kinh cùng sinh sống. Đời sống người dân chủ yếu dựa vào nông nghiệp, lâm nghiệp và chăn nuôi. Bởi vậy, bảo tồn giống lúa đặc sản cần gắn với sinh kế, để việc giữ giống trở thành một phần của hoạt động sản xuất có hiệu quả và được người dân chủ động duy trì.
Theo chính quyền địa phương, những năm trước, Na Loi từng phối hợp với ngành khoa học và công nghệ triển khai các hoạt động phục tráng giống, chọn nguồn giống gốc và cải thiện kỹ thuật canh tác. Đây là cơ sở để tiếp tục đánh giá, lựa chọn nguồn giống phù hợp, hướng dẫn nông dân duy trì chất lượng giống qua các vụ sản xuất.
Từ góc độ nông nghiệp sinh thái, việc bảo tồn lúa tẻ thơm cần được đặt trong mối quan hệ với đất, nước và điều kiện canh tác của từng khu ruộng. Cùng với phục tráng giống, cần chú trọng bảo vệ nguồn nước tưới, duy trì độ phì của đất, sử dụng phân bón hợp lý và quản lý dịch hại phù hợp. Các biện pháp kỹ thuật cần được lựa chọn trên cơ sở khảo sát thực tế, kết hợp kinh nghiệm của người dân với hướng dẫn chuyên môn.
Việc xác định vùng sản xuất cũng cần dựa trên khả năng thích nghi của giống và điều kiện nguồn nước. Trước mắt, cần ưu tiên duy trì diện tích phù hợp, nâng cao chất lượng và hiệu quả canh tác, tạo nền tảng cho phát triển lâu dài.
Dù chưa bước vào vụ thu hoạch, gạo tẻ thơm Na Loi đã được nhiều người tìm mua để sử dụng hoặc làm quà biếu. Sự quan tâm của người tiêu dùng mở ra cơ hội nâng giá trị sản phẩm, song để có đầu ra bền vững, địa phương cần từng bước tổ chức lại sản xuất, thống nhất quy trình canh tác, thu hoạch và bảo quản.
Cùng với đó, bao bì, nhãn hiệu và truy xuất nguồn gốc cần được quan tâm để người mua nhận diện đúng đặc sản địa phương. Thương hiệu gạo tẻ thơm Na Loi cần được xây dựng từ chất lượng ổn định, nguồn gốc rõ ràng và những đặc tính riêng của giống lúa. Đây cũng là nền tảng để từng bước hoàn thiện sản phẩm theo Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP).
Ông Nguyễn Viết Hùng, Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh Nghệ An, nhận định phát triển nông sản đặc trưng cần gắn với bảo tồn giống bản địa, hỗ trợ kỹ thuật và tổ chức sản xuất. Các cấp hội có thể đồng hành cùng nông dân xây dựng tổ hợp tác, hợp tác xã, kết nối doanh nghiệp tiêu thụ, qua đó nâng giá trị hạt gạo và cải thiện thu nhập.
Theo ông Hùng, nếu được hỗ trợ về giống, kỹ thuật canh tác và đầu ra ổn định, lúa tẻ thơm Na Loi có thể phát triển thành sản phẩm hàng hóa, góp phần nâng cao đời sống đồng bào vùng cao.
Giữ được giống lúa, bảo vệ điều kiện sinh thái vùng trồng và bảo đảm lợi ích cho người sản xuất là những yếu tố cần được thực hiện đồng thời. Khi người dân có thể sống tốt hơn từ đặc sản quê hương, việc bảo tồn lúa tẻ thơm Na Loi sẽ có nền tảng bền vững ngay trên những thửa ruộng đã nuôi dưỡng giống lúa này qua nhiều thế hệ.
