Từ bản sắc ẩm thực đến tiềm năng du lịch nông nghiệp
Miền Tây Nghệ An là không gian sinh sống lâu đời của nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số như Thái, Khơ Mú, Mông, Ơ Đu… Với điều kiện tự nhiên đặc thù, hệ sinh thái rừng núi phong phú và phương thức sản xuất nông nghiệp truyền thống, đây là khu vực có nhiều tiềm năng để phát triển du lịch nông nghiệp gắn với bảo tồn văn hóa bản địa. Trong quá trình phát triển đó, ẩm thực truyền thống giữ vai trò đặc biệt. Không chỉ đáp ứng nhu cầu thiết yếu, ẩm thực còn phản ánh sinh động đời sống sản xuất, tri thức bản địa và mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên.
Miền Tây Nghệ An tạo dấu ấn với du khách bằng hương vị núi rừng đặc trưng. Đó là rượu cần của người Thái, Thổ, Khơ Mú…; là các món ăn chế biến từ lợn bản, gà đồi, xôi nếp nương, măng rừng, cá suối, cá sông... Những món ăn ấy là kết tinh của tri thức sản xuất và cách ứng xử trân trọng với môi trường tự nhiên của đồng bào.
Cùng với xu hướng du lịch trải nghiệm, du khách đến miền Tây Nghệ An ngày càng quan tâm đến đời sống nông thôn. Không dừng lại ở việc tham quan, họ mong muốn trực tiếp tham gia trồng trọt, thu hoạch nông sản hay hòa mình vào đời sống của người dân địa phương. Trong đó, thưởng thức các món đặc sản trở thành nội dung không thể thiếu.
Trải nghiệm văn hóa ẩm thực gắn với du lịch nông nghiệp
Thực tế, các món ăn đặc trưng đã tạo nên "thương hiệu" cho từng điểm đến. Ở vùng người Mông tại Mường Lống, du khách ấn tượng sâu sắc với món gà đen chế biến theo cách truyền thống cùng bát rượu ngô nồng ấm. Tại bản Khe Ngậu, ẩm thực của đồng bào Thái với món cá Khe Ngậu, cà ngọt Khe Ngậu đã trở thành nét riêng biệt. Ở bản Phòng của người Tày Poọng, món cá mát luôn là lựa chọn hàng đầu. Còn tại các bản người Khơ Mú, thịt nướng, măng rừng luôn mang đậm hương vị nguyên bản. Dọc quốc lộ 48, các món cá hấp rau rừng của người Thổ, cá nướng của người Thái vùng Phủ Quỳ, cùng sản vật cam Quỳ Hợp, ổi Nghĩa Đàn (1) đã làm phong phú thêm cho hành trình trải nghiệm của du khách.
Bà Lô Thị Hoa, chủ Homestay Hoa Thụ (bản Nưa, xã Con Cuông) chia sẻ: "Khi đến với bản Nưa, nhiều du khách không chỉ muốn thưởng thức món ăn mà còn muốn trực tiếp vào bếp. Việc cùng người dân chuẩn bị nguyên liệu, tìm hiểu cách chế biến đã trở thành hình thức trải nghiệm hấp dẫn, qua đó góp phần trao truyền tri thức bản địa và tăng kết nối giữa khách với cộng đồng".
Ẩm thực trong hành trình của chuỗi giá trị bền vững
Ẩm thực là cầu nối quan trọng giữa nông nghiệp và du lịch. Nông nghiệp cung cấp nguyên liệu, ẩm thực thu hút du khách, và du lịch lại thúc đẩy nông nghiệp phát triển theo hướng hàng hóa. Từ nương rẫy, ruộng bậc thang đến mâm cơm đãi khách, một chuỗi giá trị khép kín đã dần hình thành.
Ẩm thực truyền thống miền Tây xứ Nghệ chính là "cầu nối" hữu hiệu gắn kết nông nghiệp với du lịch. Nông nghiệp cung ứng nguyên liệu; ẩm thực tạo sức hút níu chân du khách; và du lịch trở thành động lực thúc đẩy sản xuất, phát triển kinh tế nông thôn.
Từ nương rẫy, khe suối đến mâm cơm đãi khách, một chuỗi giá trị bền vững đang hình thành. Du lịch phát triển khiến nhu cầu đặc sản tăng cao, kích thích người dân khôi phục, mở rộng canh tác. Nông nghiệp từ chỗ tự cung tự cấp nay đã chuyển mình mạnh mẽ để trở thành hàng hóa phục vụ thị trường.
"Giữ nghề, giữ vị" cho du lịch nông nghiệp miền Tây xứ Nghệ
Tại Hội thảo khoa học Quốc gia “Phát triển chuỗi giá trị nông sản đặc thù và du lịch nông nghiệp bền vững tại các xã miền Tây Nghệ An trong xây dựng nông thôn mới”, PGS. TS Hồ Thị Hiền - Trưởng Khoa Kinh tế - Quản trị kinh doanh, Trường Đại học Nghệ An thẳng thắn nhận định: “Việc khai thác ẩm thực trong du lịch hiện còn khá thụ động; du khách chưa tìm đến vì ‘tiếng gọi’ của đặc sản, còn người dân chưa chủ động biến món ăn thành sản phẩm hút khách”; và đề xuất: Cần nghiên cứu định danh rõ giá trị văn hóa cốt lõi của từng món ăn. Từ đó, có sự cách tân, gia giảm phù hợp để vừa thỏa mãn thị hiếu đa dạng của du khách, vừa bảo tồn được bản sắc truyền thống. Cùng với đó, đẩy mạnh "hàng hóa hóa" ẩm thực. Thay vì chỉ phục vụ ăn uống tại chỗ, cần chế biến đặc sản thành sản phẩm thương mại (đồ khô, đóng gói...) để du khách mua về làm quà. Đây là cách đưa hương vị xứ Nghệ vươn xa ra thị trường bên ngoài. Đồng thời, kiến tạo các điểm nhấn văn hóa như Lễ hội rượu cần, Ngày hội ẩm thực dân tộc tại miền Tây Nghệ An. Các sự kiện này cần được tổ chức bài bản, dài hạn để vừa tạo sức hút du lịch, vừa quảng bá sâu rộng giá trị văn hóa bản địa.
Về lâu dài, miền Tây Nghệ An cần biến ẩm thực thành "điểm nhấn" để định vị thương hiệu du lịch cho từng địa phương, kết hợp với đòn bẩy công nghệ số trong quảng bá. Đây là hướng đi phù hợp để du lịch nông nghiệp thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế, giúp đồng bào dân tộc thiểu số giảm nghèo bền vững trên chính mảnh đất quê hương.
(1): Để phù hợp với bối cảnh sáp nhập đơn vị hành chính, một số địa danh trong bài được gọi theo tên cũ hoặc mới tùy giai đoạn, nhằm tôn vinh những đặc sản vốn đã gắn bó chặt chẽ với tên gọi lịch sử đó.
