Từ những cánh đồng kỹ thuật số đến phòng thí nghiệm chỉnh sửa gen, từ các nông trại thẳng đứng trong lòng đô thị đến những mô hình canh tác bền vững, các tập đoàn nông nghiệp hàng đầu đang chạy đua để nắm giữ ưu thế công nghệ. Khi nhập khẩu gạo của một cường quốc như Trung Quốc liên tục vượt ngưỡng an toàn, hay khi người nông dân Mỹ có thể tối ưu hóa từng gram phân bón nhờ dữ liệu vệ tinh, chúng ta hiểu rằng: Nông nghiệp ngày nay không còn đơn thuần là câu chuyện "con trâu đi trước, cái cày theo sau" nữa.
Cấu trúc của "chiếc bánh" 5.000 tỷ USD
Đằng sau con số 5.000 tỷ USD là một hệ sinh thái phức tạp, nơi mỗi mắt xích từ hạt giống gieo xuống đất cho đến bàn ăn của mỗi gia đình đều là những cơ hội kinh doanh to lớn.
Chuỗi giá trị nông nghiệp toàn cầu có thể hình dung qua ba phân khúc chính: Thượng nguồn (hạt giống, thuốc bảo vệ thực vật, phân bón); Trung nguồn (canh tác, chăn nuôi); và Hạ nguồn (chế biến, logistics, thương mại). Một nghịch lý thú vị là dù khâu thượng nguồn chỉ chiếm khoảng 15% tổng giá trị thị trường, nhưng đây lại là nơi nắm giữ "huyết mạch" và các công nghệ lõi quyết định năng suất của toàn bộ nền nông nghiệp hiện đại.
Mức độ tập trung của thị trường này hiện đang ở mức rất cao. Bốn "ông lớn" gồm Bayer, Corteva, Syngenta và BASF đang kiểm soát hơn 60% thị trường hạt giống và trên 80% thị trường thuốc bảo vệ thực vật toàn cầu. Cấu trúc độc quyền nhóm này đóng vai trò then chốt trong việc định hình hướng đi của công nghệ sinh học và các rào cản gia nhập ngành. Bên cạnh đó, dòng vốn trợ cấp nông nghiệp ước tính khoảng 500 tỷ USD mỗi năm từ các chính phủ (theo OECD) cũng tạo nên một "bàn tay vô hình", tác động sâu sắc đến dòng chảy thương mại nông sản thế giới.
Những tay chơi chính và chiến lược chiếm lĩnh
Để giành lấy thị phần trong "miếng bánh" khổng lồ này, mỗi đối thủ đều lựa chọn một lối đi riêng. Các tập đoàn công nghệ nông nghiệp chọn cách củng cố quyền lực thông qua chiến lược liên kết dọc và thâu tóm công nghệ. Điển hình là thương vụ Bayer mua lại Monsanto, đưa tập đoàn Đức này trở thành thế lực số một về hạt giống và hóa chất nông nghiệp với doanh thu trên 45 tỷ USD/năm, nắm giữ chìa khóa của công nghệ biến đổi gen (GMO). Tương tự, việc ChemChina chi 43 tỷ USD thâu tóm Syngenta không chỉ là kỷ lục M&A của doanh nghiệp Trung Quốc, mà còn giúp quốc gia tỷ dân tiếp cận nhanh chóng với công nghệ lai tạo giống tiên tiến và mạng lưới phân phối toàn cầu.
Ở một góc độ khác, các quốc gia giàu tài nguyên như Hoa Kỳ, Brazil và Argentina vẫn duy trì vị thế thống trị nhờ lợi thế quy mô và cơ giới hóa đồng bộ. Trong khi đó, dòng vốn tài chính từ các quỹ đầu tư mạo hiểm đang chảy mạnh vào các startup công nghệ nông nghiệp (AgTech), với kỷ lục gần 5 tỷ USD huy động được trong năm 2021, nhắm vào các giải pháp từ phần mềm quản trị nông trại đến công nghệ sinh học.
Ba trụ cột của cuộc cách mạng mới
Cuộc đua này đang diễn ra quyết liệt trên ba mặt trận chính: công nghệ, chuỗi cung ứng và tính bền vững. Trên mặt trận công nghệ, sự kết hợp giữa số hóa và công nghệ sinh học đang thay đổi hoàn toàn phương thức canh tác. Nông nghiệp chính xác (Precision Agriculture) với sự hỗ trợ của IoT, máy bay không người lái (drone) và cảm biến vệ tinh cho phép con người lắng nghe "nhịp thở" của cây trồng theo thời gian thực. Song song đó, công nghệ chỉnh sửa gen CRISPR đang mở ra kỷ nguyên tạo giống mới với tốc độ và độ chính xác mà các phương pháp lai tạo truyền thống không thể bắt kịp.
Tại mặt trận chuỗi cung ứng, sự tích hợp và kiểm soát dòng chảy hàng hóa là yếu tố sống còn. Nhóm "ABCD" (gồm Cargill, ADM, Bunge và Louis Dreyfus) hiện kiểm soát tới 80% thương mại ngũ cốc toàn cầu. Họ cũng đang tiên phong trong việc số hóa chuỗi cung ứng bằng công nghệ Blockchain, giúp minh bạch hóa hành trình của thực phẩm từ nông trại đến bàn ăn chỉ trong vài giây, như cách Walmart đang áp dụng.
Cuối cùng là mặt trận nông nghiệp bền vững. Trước áp lực của biến đổi khí hậu – khi hệ thống lương thực đóng góp tới 1/3 lượng khí thải nhà kính toàn cầu – các mô hình kinh doanh mới buộc phải ra đời; hay nông nghiệp thẳng đứng với khả năng tiết kiệm 95% lượng nước so với canh tác truyền thống đang dần trở thành xu thế tất yếu, định hình lại khái niệm về sản xuất thực phẩm xanh.
Dữ liệu: "Tài nguyên đất" của kỷ nguyên mới
Trong tương lai gần, dữ liệu sẽ trở thành tư liệu sản xuất quan trọng bậc nhất, sánh ngang với đất đai và nguồn nước. Các nền tảng như Climate Corporation đang thu thập dữ liệu từ hàng trăm triệu mẫu đất để cung cấp các thuật toán canh tác tối ưu.
Khi nông nghiệp chính xác được phổ cập, những cỗ máy của John Deere sẽ tự động vận hành với độ chính xác đến từng centimet, tự điều chỉnh lượng giống và phân bón dựa trên dữ liệu thời gian thực. Điều này dẫn đến một cuộc chiến mới: Cuộc chiến giành quyền kiểm soát dữ liệu. Ai nắm giữ dữ liệu, người đó nắm giữ chìa khóa năng suất. Những quy định mới của Liên minh Châu Âu (EU) về quyền sở hữu dữ liệu của nông dân chính là phát súng mở màn cho vấn đề pháp lý này.
Bên cạnh đó, các thị trường mới nổi như châu Phi – nơi sở hữu 60% diện tích đất canh tác chưa khai thác của thế giới – hay các mô hình "nông nghiệp tế bào" tại Singapore, hứa hẹn sẽ là những biến số thú vị thay đổi cục diện ngành trong thập kỷ tới.
Khi những cánh đồng được kết nối với vệ tinh và từng hạt giống mang trong mình mã gen được thiết kế riêng, sự cạnh tranh trong nông nghiệp hiện đại đã vượt xa ý niệm về năng suất đơn thuần. Đó là cuộc đua tổng lực của công nghệ gen, dòng chảy dữ liệu và sức mạnh tài chính. Kết quả của ván cờ này sẽ không chỉ quyết định ai là người chiến thắng trên thị trường 5.000 tỷ USD, mà quan trọng hơn, nó sẽ “định đoạt” an ninh lương thực và tương lai dinh dưỡng cho 8 tỷ người trên hành tinh này.
