Không cần biến đổi DNA vẫn tạo ra "siêu cá"
Tại sao cùng một hệ thống tuần hoàn, cùng loại thức ăn và quy trình quản lý, nhưng có lô cá lớn nhanh như thổi, có lô lại dễ mắc bệnh? Câu trả lời không chỉ nằm ở nước hay cám, mà nằm ở "phần mềm di truyền" bên trong mỗi con cá.
Khi nhắc đến công nghệ di truyền, nhiều người thường nghĩ ngay đến "biến đổi gene" (GMO). Tuy nhiên, bước tiến đột phá nhất hiện nay trong ngành thủy sản lại là Chọn lọc bộ gene (Genomic Selection) – một phương pháp hoàn toàn không chỉnh sửa DNA của cá.
Nếu như trước đây, người ta chọn cá bố mẹ theo kiểu "trông mặt bắt hình dong" (nhìn con nào to, khỏe thì giữ lại), thì nay công nghệ cho phép các nhà khoa học "đọc" toàn bộ bản đồ di truyền. Điều này giúp dự đoán chính xác khả năng truyền lại các đặc tính tốt cho đời sau.
Công nghệ này đặc biệt có giá trị trong việc chọn giống kháng bệnh. Thay vì phải làm lây nhiễm mầm bệnh cho cả đàn cá bố mẹ để tìm con sống sót, chuyên gia chỉ cần phân tích dấu chỉ di truyền để biết cá thể nào có tiềm năng chống chọi tốt nhất. Đây chính là cách ngành thủy sản thế giới đang tạo ra những thế hệ "siêu cá" kháng bệnh mà không cần dùng đến thuốc kháng sinh.
Đừng chỉ nhìn vào con số cá chết
Lợi ích của giống tốt không chỉ dừng lại ở việc cá ít chết hơn. Một đàn cá nhiễm bệnh, dù sống sót, vẫn sẽ bỏ ăn, lớn chậm và làm xáo trộn lịch trình thu hoạch. Chuyên gia di truyền tại Nofima (Na Uy) từng tiết lộ: Trong một thí nghiệm trên cá hồi Đại Tây Dương, nhóm cá mang các dấu chỉ di truyền đặc biệt đã không có cá thể nào tử vong khi bị tấn công bởi virus. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần tỉnh táo khi đánh giá giống:
- Giống đó kháng được loại virus/vi khuẩn cụ thể nào?
- Kết quả đến từ phòng thí nghiệm hay từ thực tế ao nuôi?
- Giống giúp cá không nhiễm bệnh, hay giúp cá vẫn lớn tốt ngay cả khi mang mầm bệnh?
Chiếc "hộp công cụ" mới đầy hứa hẹn
Bên cạnh chọn lọc bộ gene, công nghệ chỉnh sửa gene (CRISPR) đang mở ra những khả năng chưa từng có. Các nhà nghiên cứu đang hướng tới hai mục tiêu lớn đó là: Kiểm soát sinh sản tạo ra cá không phát triển cơ quan sinh dục để cá dồn toàn bộ năng lượng vào việc tăng trưởng và tránh rủi ro lai tạp với cá hoang dã, và tìm cách khiến cá "miễn nhiễm" với các loại rận biển, ký sinh trùng vốn là cơn ác mộng của người nuôi cá lồng.
Dù vậy, từ phòng thí nghiệm đến bàn ăn là một quãng đường dài. Những dòng cá chỉnh sửa gene vẫn đang phải trải qua các bước kiểm duyệt khắt khe của các cơ quan như FDA (Mỹ) để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho người tiêu dùng và môi trường.
Sai lầm khi chạy theo "tốc độ" di truyền
Nhiều doanh nghiệp bị thu hút bởi những lời quảng cáo "rút ngắn thời gian chọn giống hàng chục năm". Thực tế, chúng ta có thể đẩy nhanh việc chọn lọc, nhưng không thể "đốt cháy giai đoạn" sinh học của cá. Cá vẫn cần thời gian để lớn lên, thành thục và đẻ trứng.
Tiến bộ di truyền là một quá trình tích lũy bền bỉ. Mục tiêu của chọn giống hiện đại không chỉ là "lớn nhanh nhất", mà là "sản xuất ổn định nhất". Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, khả năng chịu nhiệt, chịu oxy thấp của cá mới là yếu tố giúp người nuôi "ăn ngon ngủ kỹ".
Mua giống đắt hay rẻ, phải tính trên mỗi kg sản phẩm
Sai lầm lớn nhất của người nuôi là chỉ so sánh giá mỗi quả trứng cá hay mỗi con cá giống giữa các nhà cung cấp. Cách tính đúng phải là: Chi phí giống trên mỗi kg cá thương phẩm. Hãy làm một phép tính đơn giản: Một doanh nghiệp sản xuất 1.000 tấn cá mỗi năm. Nếu dùng giống tốt giúp hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) giảm từ 1,2 xuống 1,15, doanh nghiệp sẽ tiết kiệm được 50 tấn thức ăn. Với giá cám hiện nay, số tiền tiết kiệm được có thể lên tới hàng tỷ đồng, con số lớn hơn rất nhiều so với khoản tiền chênh lệch khi mua giống ban đầu.
Đối với các doanh nghiệp thủy sản Việt Nam, việc tham gia vào cuộc cách mạng di truyền không nhất thiết phải là xây dựng những phòng thí nghiệm triệu đô. Bắt đầu thực tế nhất là xây dựng hệ thống dữ liệu: Ghi chép tỉ mỉ từng lô giống, so sánh hiệu quả giữa các nhà cung cấp và theo dõi chặt chẽ từ khâu trứng đến khi cá lên bàn cân.
Giá trị của một quả trứng cá chỉ thực sự được khẳng định khi nó giúp người nuôi có lãi một cách bền vững. Một con cá khỏe mạnh, lớn đều trong điều kiện môi trường thực tế của địa phương mới chính là mục tiêu cao nhất của công nghệ di truyền.
Nguồn tham khảo: Shenlanmuyu
