Ngành nguyên liệu hải sản đang phải đối mặt với một cơn bão hoàn hảo. Các yếu tố khí hậu khắc nghiệt, tình trạng khai thác tài nguyên sinh học quá mức cùng nhu cầu không ngừng tăng từ ngành nuôi trồng thủy sản đã đẩy lĩnh vực này vào một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất trong lịch sử. Các vùng sản xuất chính, dẫn đầu là Peru, chứng kiến sản lượng sụt giảm hai con số, đẩy giá bột cá chất lượng cao vọt lên trên 4.000 USD/tấn. Giá dầu cá giàu omega-3 cũng được dự báo sẽ chạm ngưỡng 7.000 USD/ tấn vào giữa năm 2026.
Khi các cơ chế đệm vốn dùng để đối phó với những cú sốc về nguồn cung dần biến mất, các doanh nghiệp tiên phong trong lĩnh vực nguyên liệu thay thế đang khởi xướng một cuộc chuyển đổi chiến lược. Vấn đề giờ đây không còn là sự thay thế đơn thuần, mà là việc tối ưu hóa các thành phần chức năng, điển hình là bột ruồi lính đen, một giải pháp hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi những biến động của khí hậu và môi trường biển.
Cơn "địa chấn" trên Nam Thái Bình Dương
Tình trạng thiếu hụt nguyên liệu hải sản hiện nay không phải là một sự kiện mang tính chu kỳ. Nó là đỉnh điểm của một xu hướng mang tính cấu trúc đã âm ỉ trong nhiều năm và nay bị đẩy đến giới hạn bởi một đợt El Nino mạnh. Dữ liệu gần đây trên tạp chí Nature Food cho thấy, trong số 851 quần thể cá mồi được khảo sát, gần một phần ba đang phải đối mặt với tình trạng bị khai thác quá mức hoặc sụp đổ. Sự mong manh về mặt sinh học này hoàn toàn tương phản với tốc độ tăng trưởng ổn định của ngành nuôi trồng thủy sản giá trị cao, một ngành vẫn phụ thuộc rất lớn vào các nguyên liệu từ biển.
Tâm chấn của cuộc khủng hoảng lần này nằm ở Peru, nhà cung cấp cá cơm lớn nhất thế giới. Trong vụ khai thác vừa qua, sản lượng của Peru chỉ đạt khoảng một phần ba mục tiêu. Do sinh khối sụt giảm liên tục, chính phủ nước này đã phải ban hành lệnh cấm đánh bắt toàn diện, kéo dài đến tháng 6 năm 2026. Một nhà sản xuất lớn khác là Chile cũng đã cắt giảm 44% hạn ngạch khai thác cá cơm. Ở Bắc Âu, tình hình càng trở nên phức tạp hơn do các tranh chấp về hạn ngạch chính trị, khiến một số ngư trường mất chứng nhận bền vững.
Các dự báo khí hậu càng khẳng định một kịch bản không mấy sáng sủa. Dữ liệu từ Trung tâm Dự báo Khí hậu của NOAA (Mỹ) cho thấy xác suất El Nino tăng cường đến ngưỡng "rất mạnh" trong giai đoạn cuối năm 2026 và đầu năm 2027 là trên 60%.
Khi nguồn cung sụp đổ và cơn bão giá ập đến
Tác động lên nguồn cung toàn cầu là vô cùng lớn. Theo các báo cáo tổng hợp, sản lượng bột cá và dầu cá tính đến tháng 5 năm 2026 đã sụt giảm nghiêm trọng so với cùng kỳ năm trước. Riêng tổng sản lượng dầu cá đã giảm tới 30%.
Sự sụp đổ của nguồn cung đã châm ngòi cho một đợt tăng giá lịch sử. Các cơ chế đệm từng giúp hấp thụ những cú sốc về nguồn cung đã không còn. Giờ đây, mỗi một gián đoạn nhỏ cũng đủ khiến giá cả biến động mạnh. Do nhu cầu về nguyên liệu hải sản là không co giãn, mỗi lần gián đoạn nguồn cung lại đẩy giá thị trường lên một mức cao mới.
Vào giữa năm 2026, các cột mốc giá đáng báo động đã được ghi nhận. Bột cá chất lượng cao, vốn có giá tham chiếu khoảng 2.100-2.400 USD/tấn, đã được giao dịch ở mức khoảng 4.000 USD. Dầu cá giàu omega-3 cũng tăng giá hơn 40% chỉ trong một quý, tiến gần đến mốc 7.000 USD/tấn, cao gần gấp đôi so với cùng kỳ năm ngoái.
Sự mong manh của các giải pháp thay thế
Phản ứng tự nhiên trước cú sốc giá là tìm kiếm các lựa chọn thay thế rẻ hơn. Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo rằng ngay cả những lựa chọn hiển nhiên nhất cũng không thoát khỏi những rủi ro tương tự. Bột phụ phẩm gia cầm, một lựa chọn thay thế, cũng đang cạnh tranh với ngành thức ăn chăn nuôi gia súc và giá của nó cũng tăng song song với bột cá.
Quan trọng hơn, khô dầu đậu nành, nguồn protein thực vật chính, cũng không miễn nhiễm với các yếu tố khí hậu. Chính hiện tượng El Nino gây suy giảm quần thể cá cơm cũng là nguyên nhân gây ra hạn hán, làm sụt giảm nghiêm trọng sản lượng đậu nành ở Nam Mỹ. Điều này tạo ra một nghịch lý đáng lo ngại: vào những năm nguồn cung từ biển sụp đổ nghiêm trọng nhất, thì nguồn thay thế từ thực vật cũng đồng thời bị thu hẹp. Việc đa dạng hóa bằng bột cá, bột gia cầm và đậu nành thực chất lại tạo ra một danh mục đầu tư có rủi ro tương quan, thay vì các lựa chọn độc lập.
Vượt lên trên sự thay thế: Kỷ nguyên của protein chức năng
Trong bối cảnh nguồn cung bị hạn chế về mặt cấu trúc, câu hỏi chiến lược phải được thay đổi. Thay vì hỏi "làm thế nào để thay thế bột cá?", câu hỏi bây giờ phải là "thức ăn chăn nuôi cần cung cấp những chức năng gì, và đâu là cách đáng tin cậy nhất để làm điều đó?".
Các nhà lãnh đạo trong ngành cho rằng, khoảng cách giá trị giữa hàng hóa thông thường và sản phẩm chất lượng cao không phải là để trả cho "protein", mà là để trả cho các "chức năng" như tăng cường miễn dịch, khả năng chống chịu stress, sức khỏe đường ruột và tính ngon miệng.
Sự chuyển đổi này thực chất đã bắt đầu. Protein thực vật đã được ứng dụng rộng rãi từ những năm 90. Các nguồn cung cấp EPA/DHA từ tảo cũng đã được sử dụng trong một thập kỷ. Bước tiếp theo chính là protein côn trùng, ví dụ như bột ruồi lính đen. Đây là một thành phần chức năng, mang lại các lợi ích vượt trội nhờ các hợp chất hoạt tính sinh học có trong nó.
Sự khác biệt cốt lõi nằm ở nguồn cung. Nguồn cung từ biển phụ thuộc vào các điều kiện tự nhiên và các quyết định về hạn ngạch mà người mua không thể kiểm soát. Ngược lại, việc sản xuất côn trùng công nghiệp hoạt động theo một mô hình hoàn toàn khác: sản xuất liên tục quanh năm, quy trình được kiểm soát chặt chẽ, và chu kỳ tính bằng tuần thay vì bằng mùa. Quan trọng nhất, nó không phụ thuộc vào mùa màng nông nghiệp hay thị trường protein động vật truyền thống. Nó mang lại sự đa dạng hóa thực sự, cùng những lợi thế mà thị trường hải sản không còn có thể cung cấp: hợp đồng nhiều năm, thông số kỹ thuật nhất quán và chi phí có thể dự báo.
Một sân chơi cạnh tranh đang rộng mở
Cuộc đua trên thị trường protein côn trùng cũng đang nóng lên. Trên toàn cầu, nhiều công ty đang mở rộng quy mô sản xuất bột và dầu côn trùng, chủ yếu từ ruồi lính đen, để đáp ứng sự thiếu hụt mang tính cấu trúc của nguyên liệu từ biển. Các nhà sản xuất tiên phong bao gồm Protix (Hà Lan), Ynsect (Pháp), AgriProtein (Nam Phi/Anh) và nhiều công ty khác ở Bắc Mỹ.
Giá trị chức năng của bột ruồi lính đen đã được chứng minh, đặc biệt là trong thức ăn giai đoạn đầu cho tôm. Các thử nghiệm cho thấy việc bổ sung bột ruồi lính đen có thể giúp tôm tăng trưởng nhanh hơn 25%, cải thiện 30% hệ số chuyển đổi thức ăn và tăng đáng kể tỷ lệ sống sót khi đối mặt với nhiễm khuẩn.
Nhiệm vụ mà ngành thủy sản phải đối mặt là rất lớn bởi chỉ để duy trì sản lượng nuôi trồng thủy sản ở mức của năm 2022, thế giới cần khoảng 1,8 triệu tấn nguyên liệu thay thế mỗi năm. Con số này vừa cho thấy sự khắc nghiệt của thách thức, vừa hé lộ cơ hội khổng lồ cho những ai có thể lấp đầy khoảng trống này một cách hiệu quả.
Cuộc khủng hoảng hiện tại không thể được giải quyết bằng những giao dịch mang tính cơ hội trên một nguồn tài nguyên ngày càng cạn kiệt. Cách làm đó chỉ càng đẩy giá lên cao và khiến mọi người dễ bị tổn thương hơn trước cú sốc tiếp theo. Giải pháp nằm ở việc cùng nhau xây dựng một danh mục nguyên liệu có khả năng chống chịu.
Sự cạn kiệt tài nguyên đã quyết định rằng ngành nuôi trồng thủy sản phải thoát khỏi sự phụ thuộc vào đại dương. Câu hỏi bây giờ không còn là liệu ngành nuôi trồng thủy sản có phải thoát ly khỏi đại dương hay không, mà là ai sẽ dẫn đầu cuộc chuyển đổi này và ai sẽ bị bỏ lại phía sau.
