Thực trạng an toàn vệ sinh thực phẩm tại Việt Nam và một số giải pháp kiến nghị

Tóm tắt: 
Bài viết đánh giá tổng quan về tầm quan trọng của an toàn vệ sinh thực phẩm (ATVSTP) và phân tích thực trạng ngộ độc thực phẩm tại Việt Nam. Số liệu thống kê cho thấy, số ca mắc và tử vong do thực phẩm bẩn, thực phẩm giả vẫn ở mức đáng báo động, đặc biệt tại các khu vực bếp ăn tập thể và thức ăn đường phố, gây gánh nặng lớn cho hệ thống y tế và kinh tế. Từ việc nhận diện các nguy cơ sinh học, hóa học và lý học, tác giả đề xuất các giải pháp đồng bộ bao gồm: đẩy mạnh tuyên truyền và xử phạt vi phạm; nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp trong sản xuất và thúc đẩy vai trò của người tiêu dùng thông thái nhằm cải thiện tình hình ATVSTP hiện nay.

Từ khóa: An toàn vệ sinh thực phẩm, ngộ độc thực phẩm, sức khỏe cộng đồng, quản lý an toàn thực phẩm

I. Đặt vấn đề

Con người cũng như tất cả các sinh vật khác đều phải trải qua quá trình đồng hóa và dị hóa để duy trì sự sống. Theo Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm Việt Nam (Codex) thì “thực phẩm là tất cả các chất đã được chế biến nhằm sử dụng cho người bao gồm đồ ăn, uống, nhai, ngậm, hút và các chất sử dụng để sản xuất, chế biến hoặc xử lý thực phẩm, nhưng không bao gồm mỹ phẩm và những chất chỉ được dùng như dược phẩm”. Vì vậy, có thể nói, thực phẩm có vai trò rất to lớn đối với cuộc sống của con người. Nhờ có các hoạt động ăn uống mà con người có thể hấp thu được các chất dinh dưỡng cần thiết. Nhóm chất dinh dưỡng chính mà thực phẩm cung cấp bao gồm: năng lượng, chất đạm, chất béo, các vitamin, khoáng chất, vi chất, nước và chất xơ. Đây cũng chính là điều kiện thuận lợi cho nhóm vi sinh vật có hại xâm nhiễm và phát triển. Khi thực phẩm không đảm bảo vệ sinh an toàn thì nó sẽ trở thành nguồn gây bệnh nguy hiểm. Trong suốt quá trình sản xuất, chế biến và phân phối, bảo quản, thực phẩm đều có nguy cơ bị ô nhiễm bởi các tác nhân sinh học, hóa học, lý học. Điều này chỉ được khắc phục khi quá trình sản xuất và phân phối tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về vệ sinh an toàn. Khi thực phẩm không được sản xuất theo đúng quy định, hay sau đó được bảo quản không tốt sẽ trở thành mối nguy hại thực sự đối với sức khỏe con người, thực phẩm sẽ trở thành nguồn lây bệnh nguy hiểm nhất.

Vệ sinh an toàn thực phẩm là các điều kiện và biện pháp cần thiết để bảo đảm thực phẩm không gây hại cho sức khỏe, tính mạng của con người. [1]

An toàn vệ sinh thực phẩm (ATVSTP) hiểu một cách đơn giản chính là giữ cho thực phẩm luôn sạch và bảo đảm vệ sinh cho người sử dụng. Những thực phẩm bảo đảm vệ sinh cần được kiểm nghiệm và trải qua quá trình công bố sản phẩm nghiêm ngặt, có sự đồng ý của cơ quan có thẩm quyền. [2]

Hiện nay, vấn đề giữ ATVSTP không chỉ dành riêng cho một cá nhân nào đó mà vấn đề này trở thành vấn đề chung của toàn xã hội. Vì vậy, giữ vệ sinh thực phẩm chính là bảo đảm lợi ích chung của tất cả mọi người. Hậu quả mà có thể thấy rõ được trước mắt khi không giữ gìn ATVSTP đó chính là lượng người ngộ độc thực phẩm đang ngày càng gia tăng. Mỗi ngày, bệnh viện tiếp nhận rất nhiều ca ngộ độc, nặng hơn nữa là các căn bệnh ung thư ruột, dạ dày, đại tràng… mà nguyên nhân chủ yếu là do thực phẩm bẩn gây ra. [3]

II. Tình hình An toàn vệ sinh thực phẩm trên thế giới

Theo thống kê của WHO, ước tính có khoảng 600 triệu người bị bệnh sau khi ăn thực phẩm bị ô nhiễm và 420.000 người tử vong mỗi năm. Bệnh tiêu chảy là căn bệnh phổ biến nhất do tiêu thụ thực phẩm bị ô nhiễm, khiến 550 triệu người bị bệnh và 230.000 ca tử vong mỗi năm. Trẻ em dưới 5 tuổi chịu 40% gánh nặng bệnh tật do thực phẩm, với 125.000 ca tử vong mỗi năm. [7]
Một số thực phẩm không an toàn bao gồm thực phẩm nấu chưa chín có nguồn gốc động vật, trái cây và rau quả bị nhiễm phân và ăn động vật thân mềm có chứa chất độc sinh học biển.

III. Tình hình An toàn vệ sinh thực phẩm ở Việt Nam

Tại Việt Nam, công tác quản lý an toàn thực phẩm vẫn còn đối mặt với nhiều thách thức dù đã có sự nỗ lực từ các cơ quan, ban ngành các cấp. Một trong những vấn đề nhức nhối những năm gần đây là tình trạng thực phẩm giả thâm nhập tràn lan vào thị trường, từ các siêu thị lớn đến những cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ mà chưa được kiểm soát triệt để. Hệ quả là các vụ ngộ độc và nhiễm độc thực phẩm đang có chiều hướng gia tăng cả về số lượng lẫn mức độ nghiêm trọng, gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe và thậm chí đe dọa tính mạng người tiêu dùng.

Theo báo cáo của Chính phủ, trong giai đoạn 2019-2024, toàn quốc đã ghi nhận với 610 ca, 15.480 người mắc và 126 người tử vong. [4], [5], [6]

Từ đó ước tính, trung bình mỗi năm nước ta xảy ra hơn 100 vụ ngộ độc thực phẩm, khiến hơn 2.500 người mắc và hơn 20 trường hợp tử vong. Nguyên nhân chủ yếu của các vụ ngộ độc này xuất phát từ vi sinh vật, độc tố tự nhiên và hóa chất. Các vụ việc thường tập trung tại những nơi phục vụ ăn uống đông người như bếp ăn tập thể, căng tin trường học...; một số trường hợp khác do sử dụng thức ăn đường phố hoặc chế biến tại gia đình. Tuy nhiên, những số liệu này chưa phản ánh đầy đủ thực trạng và tác hại của thực phẩm ô nhiễm ở nước ta. Nếu tính theo tỷ lệ mắc các bệnh truyền qua thực phẩm tương đương các nước công nghiệp phát triển (khoảng 30% dân số/năm), thì với quy mô dân số 85 triệu người, Việt Nam có tới 25,5 triệu lượt người mắc bệnh mỗi năm. Giả sử chi phí điều trị và thiệt hại do nghỉ lao động cho mỗi ca bệnh là 100.000 đồng, thì tổng chi phí xã hội phải gánh chịu đã lên tới 2.550 tỷ đồng. Đó là chưa kể đến những thiệt hại về tài sản và tính mạng do các trường hợp ngộ độc thực phẩm mãn tính gây ra.

IV. Kết luận

Vệ sinh an toàn thực phẩm luôn là vấn đề cấp thiết mang tính toàn cầu. Giải quyết triệt để vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm là yêu cầu tiên quyết đối với mọi hoạt động sản xuất thực phẩm. Số ca ngộ độc thực phẩm vẫn có xu hướng gia tăng qua từng năm với mức độ ngày càng nghiêm trọng. Nếu vấn đề về vệ sinh an toàn thực phẩm không được kiểm soát một cách chặt chẽ thì ước tính những con số này sẽ còn tăng tiếp trong tương lai và để lại nhiều hậu quả đáng tiếc (ung thư, tử vong,...).

Từ những mối nguy trên, có thể đề xuất một số biện pháp về an toàn vệ sinh thực phẩm. [3]

Một là, cần tăng cường công tác tuyên truyền về ATVSTP; phối hợp giữa các cơ quan liên ngành tăng cường hoạt động quản lý, kiểm tra nguồn thực phẩm nhập vào; quá trình chế biến thực phẩm;…; Xử phạt nghiêm khắc đối với các vi phạm ATVSTP. 

Hai là, các cơ sở sản xuất, kinh doanh cần nâng cao đạo đức kinh doanh, thực hiện tốt các quy định của pháp luật trong kinh doanh. Thực phẩm chế biến có nguồn gốc rõ ràng, an toàn; không sử dụng những chất cấm trong quá trình sản xuất, như: chất phụ gia ngoài danh mục cho phép, hóa chất độc hại, chất tẩy rửa… Sản phẩm cần ghi rõ tên thực phẩm, thành phần, ngày sản xuất, ngày hết hạn, nguồn gốc xuất xứ của thực phẩm để người tiêu dùng nắm rõ được những thông tin liên quan đến thực phẩm.

Ba là, người tiêu dùng hãy trở thành những người tiêu dùng thông thái, tự trang bị những hiểu biết về chất lượng thực phẩm, an toàn vệ sinh thực phẩm. Với những thực phẩm nhập khẩu cần xem rõ nguồn gốc và chất lượng sản phẩm, không sử dụng sản phẩm quá hạn, tránh xa những thực phẩm bẩn, không rõ nguồn gốc. Khi phát hiện các vi phạm liên quan đến ATVSTP của cơ sở là nhà hàng, cửa hàng ăn uống… cần sớm trình báo với các cơ quan chức năng để kịp thời xử lý.

V. Tài liệu tham khảo

1. Pháp lệnh số 12/2003/PL-UBTVQH11 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội: Về vệ sinh an toàn thực phẩm.

2. An toàn vệ sinh thực phẩm là gì? https://atvstp.org.vn, ngày 09/11/2011.

3. Hoàng Thị Hậu, Tạp chí Quản lý nhà nước, An toàn vệ sinh thực phẩm – vấn đề nhức nhối hiện nay, 2021, https://www.quanlynhanuoc.vn/2021/11/30/an-toan-ve-sinh-thuc-pham-van-de-nhuc-nhoi-hien-nay/.

4. Bộ Y tế, Công văn 357 [Report], 2021.

5. Bộ Y tế, Số vụ ngộ độc thực phẩm trên cả nước gia tăng, 2024, https://moh.gov.vn/tin-lien-quan/-/asset_publisher/vjYyM7O9aWnX/content/so-vu-ngo-oc-thuc-pham-tren-ca-nuoc-gia-tang 

6. Trang Thu, Hà Nội mới, 2022, https://hanoimoi.vn/nam-2022-ca-nuoc-xay-ra-54-vu-ngo-doc-thuc-pham-10393.html. 

7. WHO Food Safety, 2024, https://www.who.int/vietnam/vi/health-topics/food-safety.