Các khu du lịch sinh thái và nghỉ dưỡng trong rừng của Việt Nam thường gặp phải những vấn đề cố hữu: các lối đi bộ được thiết kế na ná nhau, công năng của các không gian cảnh quan còn mơ hồ và thiếu một cơ sở khoa học vững chắc để chứng minh hiệu quả trị liệu. Phần lớn vẫn tập trung vào việc ngắm cảnh thay vì mang lại những lợi ích thực sự cho sức khỏe thể chất và tinh thần.
Ngược lại, Nhật Bản đã phát triển một hệ thống hoàn chỉnh với “tắm rừng” (Shinrin-yoku) làm cốt lõi. Dựa trên các bằng chứng từ y học lâm nghiệp, các tiêu chuẩn chứng nhận quốc gia, cùng một hệ thống các cung đường và không gian trị liệu được phân cấp, họ đã tạo ra một mô hình quy hoạch có thể đo lường, có thể áp dụng và kết hợp hài hòa giữa y học và cảnh quan. Bài viết này sẽ phân tích các mô hình thành công của Nhật Bản để đưa ra những gợi ý tham khảo cho việc quy hoạch các khu du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng trong rừng tại Việt Nam.
Nền tảng khoa học đằng sau khái niệm "tắm rừng"
Năm 1982, Nhật Bản chính thức đưa ra khái niệm "tắm rừng". Đến năm 2006, họ bắt đầu triển khai hệ thống chứng nhận quốc gia cho các cơ sở trị liệu trong rừng. Khác với việc tham quan núi rừng thông thường, hệ thống của Nhật Bản được xây dựng dựa trên ba trụ cột lý thuyết: y học dự phòng, khoa học thần kinh môi trường và lý thuyết về môi trường phục hồi.
Mọi lối đi, điểm dừng chân và không gian cảnh quan đều được thiết kế dựa trên các bằng chứng sinh lý học. Ví dụ, khoa học đã chứng minh rằng hợp chất phytoncide từ các loại cây lá kim có thể làm giảm nồng độ cortisol (hormone gây căng thẳng) trong cơ thể tới 12,4% và tăng cường hoạt động của các tế bào miễn dịch. Đây chính là cơ sở để các nhà thiết kế lựa chọn loại cây trồng chủ đạo.
Phân cấp các cung đường trị liệu: Một mô hình quy hoạch chuẩn hóa
Tất cả các cơ sở trị liệu trong rừng được chứng nhận tại Nhật Bản đều bắt buộc phải có ba cấp độ cung đường, được quy định nghiêm ngặt về độ dốc, chiều rộng, vật liệu lát và nhịp điệu di chuyển. Mỗi cung đường được thiết kế để phù hợp với các nhóm đối tượng khác nhau và có một mục tiêu trị liệu riêng.
Cung đường phục hồi cấp 1 (dưới 30 phút, phù hợp cho mọi đối tượng)
Cung đường này được thiết kế cho người cao tuổi, người bị mất ngủ, người đang trong giai đoạn phục hồi sau phẫu thuật và nhân viên văn phòng. Các chỉ số thiết kế rất khắt khe: mặt đường rộng tối thiểu 1,5 mét, độ dốc toàn tuyến không quá 5%, không có bậc thang hay dốc gắt. Vật liệu lát đường ưu tiên đất mùn, ván gỗ hoặc dăm gỗ mềm để giảm áp lực lên khớp. Dọc theo lối đi, các loại cây hoa ít cần chăm sóc như cẩm tú cầu được trồng để tạo ra những kích thích thị giác nhẹ nhàng.
Cung đường trải nghiệm ngũ quan cấp 2 (1-2 giờ, tuyến trị liệu chính)
Đây là tuyến đường cốt lõi, thu hút lượng khách lớn nhất. Nó được thiết kế để tạo ra một hành trình trị liệu đa giác quan, thường được chia thành các nhánh nhỏ theo chủ đề như: tuyến trị liệu bằng âm thanh của suối, tuyến cảm nhận mùi hương của rừng, tuyến quan sát lá theo mùa, hay tuyến hái lượm trong rừng. Tại mỗi điểm dừng, các không gian được thiết kế để kích hoạt một giác quan cụ thể, ví dụ như một sàn ngắm nước để lắng nghe tiếng suối, hay một khu vực trồng các loại cây có hương thơm để kích thích khứu giác.
Cung đường đi bộ trị liệu chuyên sâu cấp 3 (trên 3 giờ)
Tuyến đường này dành cho những người cần vận động ở cường độ cao hơn, với độ dốc có thể lên tới 8%. Nó kết nối các điểm như đài quan sát trên đỉnh núi, khu thiền định trong rừng và các xưởng thủ công. Dọc đường đi, có các khu vực nghỉ ngơi dài hơn, nơi các chuyên gia có thể hướng dẫn khách thực hành các bài tập hít thở sâu và đi bộ trong chánh niệm.
Khi không gian cảnh quan trở thành một công cụ trị liệu
Dựa trên quan niệm "vạn vật hữu linh" của Thần đạo, các không gian trị liệu của Nhật Bản luôn tuân thủ nguyên tắc can thiệp ở mức tối thiểu và ưu tiên sự nguyên bản. Các không gian được phân chia thành nhiều tầng lớp, đưa con người đi từ trạng thái thư giãn thể chất đến phục hồi tinh thần.
Không gian chuyển tiếp ở lối vào
Một trung tâm giao lưu và một quảng trường thưa cây được dùng làm không gian đệm giữa thành phố và núi rừng. Các công trình ở đây được thiết kế để giảm thiểu cảm giác nặng nề của bê tông, với các mảng kính lớn để đưa cảnh quan vào trong nhà. Một khu vườn thảo mộc hay một hồ ngâm chân nhỏ giúp du khách làm dịu các giác quan trước khi thực sự bước vào rừng, gạt bỏ những căng thẳng từ đô thị.
Không gian trị liệu tĩnh dưới tán lá
Đây là những không gian khép kín một phần trong rừng rậm, được tạo ra bằng cách sử dụng cây cối, hàng rào cây xanh và đá để hình thành các khu vực riêng tư. Có ba loại không gian chính: các sàn thiền định yên tĩnh, các vọng lâu bên suối để lắng nghe âm thanh tự nhiên, và các khu vực quanh những cây cổ thụ để tạo cảm giác an yên trong tâm trí.
Không gian trải nghiệm tương tác
Các không gian này được bố trí dọc theo cung đường cấp 2, kết hợp giữa trị liệu và các hoạt động trải nghiệm như làm đồ thủ công từ gỗ, hái rau dại, cắm hoa hay các lớp học quan sát tự nhiên. Những hoạt động này giúp kích thích các giác quan một cách vừa phải, cải thiện các vấn đề về tinh thần như sự thờ ơ hay mất tập trung.
Mô hình kết hợp "rừng và suối khoáng"
Đây là mô hình cao cấp nhất, thường thấy ở các khu nghỉ dưỡng suối khoáng nóng. Nó tạo ra một vòng lặp trải nghiệm khép kín: đi bộ trong rừng, nghỉ ngơi dưới tán lá, sau đó ngâm mình trong suối khoáng nóng. Các công trình được xây dựng xen kẽ trong rừng, và các bồn tắm lộ thiên được đặt ngay giữa thiên nhiên, kết nối liền mạch giữa trị liệu tự nhiên và nghỉ dưỡng.
Tích hợp các ngành kinh tế để tạo ra giá trị
Hệ thống trị liệu trong rừng của Nhật Bản không chỉ đơn thuần là tạo ra cảnh quan. Nó là nền tảng cho một chuỗi công nghiệp hoàn chỉnh, giải quyết bài toán về sự đơn điệu và doanh thu thấp của du lịch sinh thái truyền thống.
Nông nghiệp được tích hợp ngay dưới tán rừng, nơi các loại gỗ thơm, thảo dược và rau quả vừa là một phần của cảnh quan, vừa là nguyên liệu để phát triển các sản phẩm như tinh dầu, thực phẩm chức năng và quà lưu niệm. Các hoạt động sản xuất như hái lượm, làm đồ thủ công được biến thành các trải nghiệm trị liệu. Cuối cùng, các dịch vụ như các khóa học trị liệu trong rừng có chứng chỉ, hay các gói nghỉ dưỡng kết hợp với suối khoáng nóng giúp kéo dài thời gian lưu trú và tăng chi tiêu của du khách.
Mô hình của Nhật Bản cho thấy, lợi thế cốt lõi của họ không nằm ở cảnh quan núi rừng đẹp một cách xuất chúng, mà ở việc họ đã biến các dữ liệu y học thành một ngôn ngữ không gian cảnh quan có thể áp dụng được. Hệ thống các cung đường được phân cấp giúp đáp ứng chính xác nhu cầu của từng nhóm người, và các không gian được thiết kế theo ngũ quan giúp phục hồi cả thể chất lẫn tinh thần.
Đối với ngành thiết kế cảnh quan tại Việt Nam, đây là một hệ thống tham khảo vô cùng giá trị bởi nó mở ra hướng đi để nâng cấp các khu du lịch sinh thái từ những nơi chỉ để "ngắm cảnh" thành những "không gian trị liệu khoa học", tạo ra những sản phẩm du lịch có sự khác biệt và sức cạnh tranh cao hơn.
