Những nốt trầm bên sóng biển Cửa Lò
Khối Hải Giang (phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An) những ngày này xôn xao tiếng sóng và nồng nàn mùi đạm cá. Thế nhưng, đằng sau nhịp sống hối hả ấy, ít ai thấu hết những “khúc quanh” trầm nổi của một làng nghề từng có lúc cận kề bờ vực mai một. Trước ngày những giá trị bản địa nơi đây được đánh thức bởi sức mạnh truyền thông, nước mắm Hải Giang 1 vẫn chỉ là những “giọt ngọc” âm thầm quẩn quanh nơi góc bếp, hàng hiên. Sản xuất manh mún, đầu ra bấp bênh, đã có thời điểm niềm tin của bà con chao đảo, định buông tay trước sức ép nghẹt thở từ các loại nước chấm công nghiệp giá rẻ vốn đang lấn lướt trên mọi sạp hàng.
Thế nhưng, “hồn cốt” bao đời của cha ông không dễ gì phai nhạt. Năm 2010, sự ra đời của Ban quản lý làng nghề như luồng sinh khí mới, khơi lại ngọn lửa nghề trong 78 hộ dân. Từ những bước chập chững xác lập nhãn hiệu chung, đến cột mốc được Cục Sở hữu trí tuệ bảo hộ độc quyền vào năm 2013, nước mắm Hải Giang 1 chính thức chuyển mình, từ một đặc sản địa phương vươn tầm thành “đại sứ văn hóa ẩm thực” của vùng đất biển Cửa Lò.
Tinh túy từ gió Lào và thời gian
Điều gì giúp nước mắm Hải Giang 1 chinh phục phân khúc giá cao giữa thị trường khốc liệt? Câu trả lời nằm ở triết lý sản xuất có phần "cực đoan" theo lối cổ truyền. Giữa cái nắng như đổ lửa của miền Trung, những nghệ nhân làng nghề vẫn miệt mài bên từng bể chợp. Cá cơm tươi rói vừa rời lưới, tuyệt đối không được "tráng" qua nước ngọt để giữ trọn vẹn vị biển. Quy trình ngâm ủ tại đây không tính bằng ngày, mà đo bằng "độ nắng". Phải trải qua ít nhất hai đến ba mùa gió Lào rát bỏng, giọt nước mắm mới đạt đến độ chín, ánh lên màu hổ phách với hương thơm nồng nàn đặc trưng.
Đặc biệt nhất là "bí thuật" hạ thổ. Những chai mắm sau khi chắt lọc được vùi mình dưới lòng cát sạch suốt một năm ròng. Sự chuyển hóa tinh tế và kỳ diệu trong lòng đất giúp vị mắm thanh hơn, dịu hơn, sâu hơn. Đây chính là dòng sản phẩm thượng hạng, minh chứng cho sự sáng tạo không ngừng trên nền tảng di sản.
Trong cuộc trò chuyện bên những hàng bể chợp đang độ "chín", ông Nguyễn Thanh, chủ cơ sở sản xuất Thanh Diệu, hồ hởi: "Kể từ khi có thương hiệu chung, chúng tôi không còn phải đi chào hàng lẻ nữa. Khách du lịch đến Cửa Lò là tìm đích danh Hải Giang 1. Dù giá từ 100.000 - 120.000 đồng mỗi lít, là mức giá cao hơn thị trường, nhưng sản xuất đến đâu tiêu thụ hết đến đó".
Bí quyết để nông sản vươn xa của Hải Giang 1 nằm ở hai chữ “sạch” và “tử tế”. Làng nghề kiên định nói không với hóa chất mà chọn ánh nắng mặt trời làm tác nhân chuyển hóa tự nhiên cho vị mắm nguyên bản. Hiện nay, với sản lượng 800.000 lít mỗi năm, thương hiệu này không chỉ hiện diện rộng khắp thị trường phía Bắc mà còn trở thành món quà quý trong hành lý của du khách phương xa.
Lộ trình "sải cánh" cho thương hiệu bản địa
Trao đổi về định hướng phát triển làng nghề, ông Nguyễn Văn Hùng - Phó Chủ tịch UBND phường Cửa Lò, khẳng định: “Nước mắm Hải Giang 1 đã vượt ra khỏi khuôn khổ của một mặt hàng thương mại để trở thành di sản mang đậm hồn cốt địa phương. Để thương hiệu thực sự vươn xa, địa phương đang tích cực sát cánh cùng bà con chuẩn hóa quy trình, bứt phá hạng sao OCOP, nhằm định vị thương hiệu nước mắm quê hương trong các hệ thống siêu thị lớn và chuỗi cung ứng thực phẩm sạch trên toàn quốc”.
Song hành với đó, địa phương định hướng gắn phát triển làng nghề với du lịch trải nghiệm, biến mỗi cơ sở sản xuất thành một "điểm chạm" văn hóa đầy sức hút. Không chỉ dừng lại ở việc mua sắm, du khách còn có cơ hội tìm hiểu quy trình “hạ thổ” độc đáo, nét riêng tạo nên giá trị và thương hiệu của nước mắm truyền thống nơi đây.
Theo ông Nguyễn Văn Hùng, địa phương cũng đang đẩy mạnh số hóa trong quản trị, từ việc làm mới diện mạo bao bì đến minh bạch nguồn gốc bằng mã QR. Đây là bước chuẩn bị cần thiết để chinh phục phân khúc khách hàng cao cấp và hướng tới thị trường xuất khẩu, dựa trên nền tảng bảo tồn vẹn nguyên giá trị cốt lõi của nghề truyền thống.
“Chúng tôi không chỉ bán những chai nước mắm, mà muốn lan tỏa câu chuyện về sự tử tế và tinh thần chịu thương chịu khó của người dân làng biển. Mục tiêu là đưa Hải Giang 1 trở thành “đại sứ” văn hóa ẩm thực mang đậm bản sắc Cửa Lò”, ông Nguyễn Văn Hùng nhấn mạnh.
Hành trình của nước mắm Hải Giang 1 cho thấy, giá trị của một sản phẩm truyền thống không nằm ở sự hào nhoáng bên ngoài hay những mỹ từ PR bóng bẩy, mà khởi sinh từ sự tử tế với nghề và lòng kiên định giữ lấy hương vị nguyên bản của quê hương. Qua nhiều mùa nắng gió, người dân làng biển Hải Giang vẫn lặng lẽ chắt chiu từng giọt mắm, như cách họ gìn giữ ký ức và hồn cốt của biển.
Rời làng biển khi hoàng hôn buông trên những hàng bể chợp, mùi mắm vẫn nồng đượm trong gió biển Cửa Lò. Tin rằng, với sự đồng lòng của người dân cùng hướng đi bài bản trong xây dựng thương hiệu, nước mắm Hải Giang 1 sẽ không chỉ là niềm tự hào của một làng nghề ven biển Nghệ An, mà còn đủ sức đi xa hơn trên hành trình định danh bản sắc ẩm thực Việt.
